دکتر بیگ زاده: وضعیت رژیم حقوقی تنگه هرمز، خاص است/ حسین پناهی آذر: عوارض کانالها در سطح جهان بالا نیست

گروه حقوقی، فصل سوم،

در این نشست که با سخنان دکتر لیدا اسدی از کمیسیون آموزش کانون مرکز گشایش یافت، دکتر ابراهیم بیگ‌زاده، وکیل پایه یک دادگستری و استاد حقوق بین الملل و حسین پناهی آذر دیپلمات ارشد و سفیر ایران در کشورهای سوئد، هلند و ایرلند سخن رانی کردند.

تنگه هرمز، یک آبراه طبیعی است و رژیم حقوقی خاص ندارد

پناهی آذر در ابتدای سخنانش گفت: در فضای جامعه و رسانه ها، مطالب زیادی منتشر می شود که با قوانین و مقررات تفاوتهای زیادی دارد. تنگه هرمز یکی از مهمترین تنگه های بین المللی است. هرمز، باب المندب، جبل الطارق و مالاگا جزء تنگه های مهم دنیا به شمار می روند.

معاون سابق وزارت امور خارجه با بیان اینکه عنوان می شود تنگه یک آبراه طبیعی است، گفت: رژیم حقوقی تنگه ها با کانالها که دستساز بشر هستند، تفاوت دارند. بنابراین وقتی درباره تنگه هرمز بحث می کنیم دیگر نمی شود مقایسه با کانال سوئز و پاناما، انجام داد. عوارض کانالها، مشمول رژیم حقوقی تنگه ها نیست.

این دیپلمات کهنه کار ادامه داد: در کنوانسیون 1982 حقوق دریاها ماده 35 تاکید دارد تنگه های دارای معاهدات بین المللی، رژیم حقوقی قبلی در آن رعایت می شود. تنگه های ترکیه، بسفر و داردانل چون رژیم حقوقی جداگانه ای دارند از کنوانسیون 1982 تفاوت خواهند کرد. این دو تنگه، تشابه حقوقی با تنگه هرمز ندارند. تنگه هرمز طبق ماده 38 کنوانسیون تنگه بین المللی مورد استفاده کشتی رانی است و مشمول «توسعه حقوق بین الملل» بیان شده در کنوانسیون هستند.

ایران کنوانسیون عبور ترانزیتی را امضا کرد ولی به آن ملحق نشد

پناهی آذر افزود: در قبل از کنوانسیون 1982، رژیم حقوقی «عبور بی ضرر غیرقابل تعلیق» بر تنگه ها حاکم بود و در این سال، «رژیم عبور ترانزیت» بر رژیم حقوقی تنگه ها، حاکم شد. این کنوانسیون 170 عضو و یک سازمان -اتحادیه اروپا- دارد. در منطقه خلیج فارس، ایران و امارات امضا کردند ولی عضو کنوانسیون نشدند. سایر کشورهای خلیج فارس، عضو کنوانسیون هستند. در قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی مصوب سال 1372 این نکته مورد تاکید قرار گرفت که شناورهای خارجی اعم از تجاری و نظامی حق عبور بی ضرر از دریای سرزمینی ایران را دارند ولی شناورهای نظامی باید 8روز قبل از عبور، از طریق سیاسی، مجوز دریافت کند.

این دیپلمات ارشد با بیان اینکه کشورهای قدرتمند جهان همه در ابعاد سیاسی، نظامی و اقتصادی در تنگه هرمز حضور دارند، گفت: بخش بازرسی کشتی ها، در تنگه هرمز از لحاظ حقوقی، قابل قبول است. این کار را ایران در زمان جنگ با عراق هم انجام می داد و حق کشور در حال جنگ، بازرسی است تا اطمینان یابد اقلامی بر ضرر وی از تنگه عبور نکند. در زمان جنگ با عراق، حتی کشتی آمریکایی هم بازرسی شد. همچنین در جنگ، معاهدات دوجانبه کشورها در حال تعلیق درمی آید و کشور ساحلی تنگه می تواند محدودیتهایی از جمله اعمال کانال عبور کشتیرانی آزاد است.

مبلغ عوارض کانالها چندان بالا نیست

پناهی آذر توضیح داد: بحث درآمد از عوارض در فضای مجازی، زیاد عنوان شده است. امروز عنوان شده 75 درصد از عوارض برای معیشت مردم هزینه شود. کانال سوئز که در کشور مصر است و پرترددترین کانال جهان است در سال 2026، تنها 7.2 میلیارد دلار درآمد پیش بینی کرده است و ترکیه برای بسفر و داردانل 227 میلیون دلار در سال 2024 درآمد داشته است.

انواع تنگه ها در حقوق بین الملل

پس از او، نوبت به سخنرانی استاد دانشگاه شهید بهشتی رسید.

دکتر ابراهیم بیگ زاده در ابتدای سخنانش گفت: باید به این سئوال پرداخت که چرا خلط بین مفهوم کانال و تنگه وجود آمد؟ تنگه ها طبیعی و کانالها مصنوعی هستند. دیوان دائمی دادگستری بین المللی در قضیه کشتی ویمبلدون در 1923 در اختلاف فرانسه و آلمان رای صادر کرده است و تفاوت بین تنگه ها را بیان کرده است. این رای می گوید کانالها از لحاظ دریانوردی با تنگه ها مشابه هستند. این به معنی آن نیست که رژیم حقوقی تنگه ها و کانالها یکی هستند بلکه از لحاظ دریانوردی، تشابه را ذکر می کند.

استاد دانشگاه شهید بهشتی در ادامه سخنانش گفت: ما با سه دسته تنگه مواجه هستیم که نظام حقوقی متفاوتی دارند. دسته اول تنگه هایی که با ترسیم خطوط مبدا مستقیم وارد آبهای داخلی دولت می شوند. ماده 7 کنوانسیون و قضیه ماهیگیری 1951 بین انگلستان و نروژ چنین دسته ای را ترسیم کرده است. دانمارک چنین کاری کرده است. برخی از تنگه های دانمارک وارد آبهای داخلی دولت او شده است. دسته دوم، دریای سرزمینی را به دریای آزاد متصل می کند مانند تنگه تیران که خلیج عقبه را به دریای احمر متصل می کند. در خلیج عقبه 4 کشور عربستان، مصر، اردن و رژیم صهیونیستی را داریم.

این وکیل پایه یک دادگستری بیان داشت: دسته سوم، تنگه هایی که دو دریای آزاد یا دو منطقه انحصاری اقتصادی را به یکدیگر یا یک منطقه انحصاری اقتصادی را به دریای آزاد متصل می کنند.

وی گفت: از لحاظ داشتن نظام حقوقی، دو نوع تنگه داریم، یکی تنگه هایی هستند که دارای نظام حقوقی خاص هستند مانند تنگه های بسفر و داردانل که در بر اساس معاهده لوزان 1923 رژیم آنها تعیین شده بود. بعدا آتاتورک مذاکره کرد تا معاهده 1936 مونترو رژیم حقوقی این تنگه ها را به صورت بسیار پیچیده ای مشخص کرد. نمونه دیگر تنگه ماژلان بین شیلی و آرژانتین است که دارای موافقتنامه دوجانبه 1981 است.

دکتر بیگ زاده افزود: مهمترین تنگه های بین المللی، هرمز، جبل الطارق، باب المندب و مالاگا، نظام حقوقی خاص ندارند و تابع کنوانسیون های عام هستند. در سال 1958 بحث تنگه ها برای کنفرانس حقوق دریاها بسیار مطرح بود. در کنوانسیون 1958 ژنو، نظام عبور بی ضرر پیش بینی شد. طبق کنوانسیون عبور بی ضرر، در تنگه ها، شما نمی توانید نظام عبور بی ضرر را به حالت تعلیق دربیاورید.

او با اشاره به اینکه در 1982، مفهوم جدیدی به عنوان منطقه انحصاری اقتصادی در حقوق دریاها پذیرفته شد، افزود: درباره تنگه ها دو نظام حقوقی عبور کشتی ها داریم، یکی عبور بی ضرر و دیگری عبور ترانزیت است. همچنین اندازه دریای سرزمینی مورد اختلاف کشورها بود و اصولا درباره عبور ترانزیتی برخی کشورها از جمله آمریکا 12 مایل را نمی پذیرفتند و اعتقاد به وجود 6 مایل دریای سرزمینی بودند و این باعث اختلاف بود. بعدا، پذیرش نظام عبور ترانزیتی از یک سو و پذیرش مفهوم منطقه انحصاری اقتصادی از سوی دیگر، باعث بالانس شد تا اختلاف بین کشورها درباره دریای سرزمینی کاهش یافته و عرض دریای سرزمینی به اندازه 12 مایل مورد تصویب قرار گیرد.

تنگه هرمز دارای وضعیت خاص است

استاد دانشگاه شهید بهشتی گفت: ماده 34 کنوانسیون 1982 می گوید هر وضعیتی که تنگه ها دارند، لطمه ای به رژیم آبهای آزاد تنگه نباید وارد کند. عرض تنگه هرمز در باریکترین مکان، بین ما و عمان که دریای سرزمینی متعلق به دو طرف است، 21 مایل یا 38 کیلومتر است که هر دو دولت ساحلی، 12 مایل دریای سرزمینی در آن دارند. برخی حقوقدانان می گوید عبور ترانزیت در تنگه هرمز اعمال می شود. ولی ستاد ارتش ایران بیانیه داده است و طرحهای مجلس و دولت در مقدمه عنوان کرده است که در هرمز، نظام عبور بی ضرر حاکم است.

وی گفت: قانون مناطق دریایی ایران در خلیج فارس و دریای عمان در سال 1372 تصویب شد. نیروهای مسلح ما به شدت مخالفند که ایران به کنوانسیون 1982 بپیوندد. ماده 9 این قانون، مستثنیات عبور بی ضرر را عنوان کرده است: کشتی های جنگی، سوخت هسته ای، و سوختهای آلاینده، زیردریایی ها و سایر وسایط غوطه ور، منوط به کسب مجوز قبلی از مقامات ایران است.

این استاد دانشگاه افزود: آیا ما می توانیم به عنوان «معترض مستمر»، خود را درباره کنوانسیون 1982 مطرح شویم؟ می دانیم در صورتی که کشوری به یک عرف بین المللی به عنوان معترض مستمر شناخته شود، آن عرف درباره آن کشور معترض، حاکم نیست. برخی می گویند این کار شدنی نیست و عبور ترازیت عرفی شده است و از سال 1994 لازم الاجرا شده است. نکته مهم این است که نه عبور ترانزیتی قابل تعلیق است و نه  عبور بی ضرر. اگر نظام حقوقی تنگه، عبور ترانزیت باشد، زیردریایی ها قابل عبور هستند ولی اگر عبور بی ضرر باشد، شناورها باید روی سطح آمده، پرچم نصب کنند و می توانند برای عبور مجوز بگیرند. در هر دو مورد، شما نمی توانید عبور کشتی ها را تعلیق کنید. ما در جنگ اخیر، راه ورود و خروج شناورها را از طرف ساحل عمان گرفته و به طرف خود آورده ایم. پیشنهاد مسیرهای دریایی جدید برای الزام آور شدن، با توافق کشورها به IMO (سازمان بین المللی دریانوردی) تقدیم می شود و در مجمع عمومی آنجا باید تصویب شود. اگر قرار است تغییری در رژیم عبورها بدهیم باید ما با عمان، پیشنهادی را تهیه کرده و به IMO بدهیم تا مسیرهای دریایی و طرحهای تفکیک دریایی جایگزین رژیم کنونی شود و به صورت یکجانبه امکان پذیر نیست که شما مسیرها را تعیین کنید.

دریافت عوارض از تنگه هرمز مقدور نیست

استاد دانشگاه شهید بهشتی گفت: در دریای سرزمینی در صورت  قائل بودن به رژیم عبور بی ضرر، عبور رایگان است. صرف عبور، برای کشور دارای دریای سرزمینی، حق عبور یا حق اخذ عوارض ایجاد نمی کند. شما زمانی می توانید عوارض بگیرید که خدمات به کشتی های عبوری ارائه دهید. خدماتی مانند ایمنی دریانوردی و ارائه سوخت، خدمات فنی و تعمیراتی بدهید. در قبال این خدمات می توانید مبلغی بگیرید نه اینکه به صرف عبور، شما اجازه داشته باشید عوارض بگیرید. این که ترکیه در تنگه بسفر عوارض دریافت می کند به خاطر خدماتی است که ترکها ارائه می دهند. مثلا کاپیتانهای ترک، کشتی ها را از دریای مرمره که مسیر باریک و سختی دارد عبور می دهند. از سوی دیگر، ما هر وضعیتی در مسیرهای عبور کشتی‌ها ایجاد می کنیم باید با عمان توافق کنیم. اینطور نیست که تنگه فقط مال ما باشد. آیا دولتهای ساحلی خلیج فارس و دولتهای بهره بردار هم می توانند وارد این توافق شوند؟ این هم محل بحث است، مثلا در کنوانسیون مونترو، کشورهای دیگری به جز ترکیه و انگلستان، از جمله شوروی سابق، یونان و اوکراین عضو این کنوانسیون هستند. این را هم باید گفت عمان چند روز پیش اعلام کرد ما عوارض برای عبور شناورها از تنگه هرمز نمی گیریم.

وضعیت حقوقی محاصره دریایی آمریکا

دکتر بیگ زاده گفت: اولا ایران رسما اعلام نکرده که تنگه را بسته است. در بیانیه رهبری عنوان شده است که تنگه بسته نگه داشته شود، ولی مقامات ایران گفته اند ما محدودیتهایی اعمال می کنیم. از آن سو، آمریکایی ها می گویند کشتی های دولت ایران از بندر یا دریای سرزمینی خارج یا وارد شود. آمریکایی ها در دریای عرب ایستاده اند نه در تنگه هرمز. بر اساس دستورالعمل سان رمئو که در سال 1994 متخصصان نظامی و حقوقی، هندبوک داده اند. این دستورالعمل معاهده نیست ولی مورد قبول محافل بین المللی است. در بندهای 93 تا 104 این مجموعه، محاصره دریایی توضیح داده شده است.

استاد دانشگاه شهید بهشتی گفت: اولا محاصره دریایی در مخاصمات مسلحانه ممکن و مقدور است، یعنی حقوق مخاصمه مسلحانه، محاصره دریایی را می پسندد. ولی باید این محاصره از قبل اعلام شود، یعنی نه آنکه مانند آمریکایی ها امروز بگویند محاصره آغاز شده و بلافاصله انجام بدهند. بلکه باید زمان عرفی از اعلام تا اجرا طی شود. همچنین باید به تمام متخاصمان، محاصره اعلام شود. زمانی را باید اینها در نظر بگیرند تا محاصره اجرایی شود. علی القاعده زمان مناسب باید طی شود. در دو سه مورد بهیچ عنوان محاصره نمی تواند مانع شود، درباره کمک های بشردوستانه، مایحتاج عمومی مردم مانند غذا و دارو، کشتی های بهداری و بیمارستانی نباید مورد تعرض قرار گیرند، این سئوال مطرح می شود محاصره تا کی قابل ارائه و وضعیت ما بر تنگه هرمز قابل اجرا است؟

این استاد برجسته حقوق دریاها افزود: دو تجربه تاریخی می گوید در مورد وضعیت تنگه ها، نه قدرت نظامی فصل الخطاب است و نه کسی که قدرت را کنار زده است، می تواند حرف آخر را بزند. تجربه اول به جنگ اول جهانی در سال 1915 درباره تنگه داردانل در جنوب دریای مرمره برمی گردد. 8 ماه انگلستان برای گرفتن داردانل در جنگ اول جنگید و شکست خورد. عثمانی ها به ظاهر پیروز شدند ولی در نهایت حکومت عثمانی مضمحل شد، پس چه کسی پیروز شد؟ تجربه دوم درباره کانال سوئز است. ناصر که به خلیج فارس، می گفت خلیج عربی و می خواست خود را رهبر جهان عرب نشان دهد، با الهام از دولت شادروان مصدق، کانال سوئز را ملی اعلام کرد. کانال سوئز توسط کنسرسیوم فرانسوی-انگلیسی ساخته شده بود. ناصر، این کانال را ملی کرد. مصر، کانال را بست و انگلستان هم به مصر حمله نظامی کرد و در این بین رژیم صهیونیستی هم هواپیماهای مصری را بمباران کرد. انگلستان موفق به گرفتن کانال نشد ولی مصری ها هم نتوانستند کانال را نگه دارند. در نهایت، مصر قبول کرد که همه کشتی ها حق عبور از کانال سوئز را با اخذ عوارض که در ازای خدماتی مانند لایروبی پرداخت می شود، دارند.

بیگ زاده گفت: الان قطعنامه 2817 شورای امنیت سازمان ملل متحد بر میانه جنگ علیه ما صادر شد و حتی توسط چین و روسیه هم وتو نشد. چین می گوید ایران باید وضعیت را به قبل از مخاصمه برگرداند یعنی چین اصلا قبول ندارد ایران تنگه را بسته است. در بند آخر قطعنامه از ایران می خواهد فورا تنگه را باز کند. این حرف معنی دارد. ما باید چه کنیم؟ طرحهای مختلفی از جمله طرح مجلس و لایحه دولت را داریم. در طرح مجلس، بایستی صبر کرد، چون این طرح اگر قانون شود، به وضوح خلاف قطعنامه شورای امنیت است. من به آقایان گفتم صبر کنید ببینیم چه می شود و الان این قانون را تصویب نکنید تا مستمسک دست دشمن نداده باشید. کانال سوئز علی النهایه با قرارداد کمپ دیوید که در 1979 منعقد شد و سادات پذیرفت آزادی کشتی رانی برای همه در کانال سوئز وجود دارد، باز شد. درباره وضعیت حقوقی تنگه هایی مانند هرمز نهایتا باید به یک تعادل رسید. هر چه زودتر باید این بالانس و تعادل اجرا شود. با بازی با کارت تنگه هرمز داریم اهمیت ژئوپلیتیکی آن را از دست می بریم. این تنگه الان ارزش دارد، اگر به جامعه بین المللی خیلی فشار بیاید، کاری می کنند دیگر این تنگه ارزشی نداشته باشد. عربستان دارد روزانه 5 میلیون بشکه نفت رااز بحر احمر صادر میکند. امارات متحده عربی، روزانه 1.5 میلیون بشکه نفت از فجیره صادر می کند. یک طرح این است که داخل خاک عمان، کانال بسازند و از آنجا تردد کنند و عملا تنگه هرمز از حیز انتفاع خارج می شود.

استاد حقوق بین الملل دانشگاه شهید بهشتی افزود: کم کم آنها می روند به سمت اجماع سازی جهانی و قطعنامه تصویب می کنند. تمام عالم و آدم سر ما می ریزند و تنگه را از دست ما می گیرند و می روند تنگه را باز می کنند یا جایگزین هایی برای تنگه  هرمز می‌گذارند و تنگه را از حیز انتفاع خارج می کنند. لذا اینقدر تبلیغات روی بستن تنگه هرمز نباید باشد.

وی گفت: اگر همین الان ترامپ ما را رها کند و برود، مشکل ما با دنیا آغاز خواهد شد. مگر می شود شما همیشه نیروی نظامی در تنگه داشته باشید و تا اتفاقی افتاد، تنگه را ببندید؟ چگونه می توانیم نظامات عمومی تنگه ها را درباره تنگه هرمز تغییر بدهیم؟ اگر ترامپ زیر میز زد و شما هم زیرمیز بزنید، دقیقا در بازی او وارد شده اید و این اشتباه بزرگی است و نباید وارد بازی ای شد که این دیوانه برای ما چیده است.

این نشست با گفتگوی حضار و پرسش و پاسخ به اتمام رسید.