پرداختهای غیررسمی در نظام سلامت؛ چرخهای معیوب که عدالت را به حاشیه میراند
مرکز پژوهشهای مجلس با آسیبشناسی پدیده پرداختهای غیررسمی در نظام سلامت، ریشههای چندبعدی آن را شناسایی و راهکارهای عملیاتی در ۶ محور ارائه کرده است.
به گزارش فصل سوم به نقل از مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات اجتماعی مرکز پژوهشهای مجلس در گزارش «علل پرداختهای غیررسمی در نظامهای سلامت: بررسی وضعیت در دنیا و ارائه راهکارهای پیشگیری و مدیریت در ایران» آورده که در بررسی پرداختهای غیررسمی بهعنوان یک آسیبشناسی در نظام سلامت، این پدیده نهفقط یک عارضه اقتصادی، بلکه چرخهای معیوب است که عدالت توزیع منابع را به حاشیه میراند، انسجام حرفهای کادر درمان را فرسوده و پویایی سیستم را مختل میسازد.
یافتههای مطالعه حاضر نشان میدهد که دلایل شکلگیری این پدیده، طیفی از نارساییهای تعرفهای، خلأهای حاکمیتی، ضعف نظامهای پایش و پاسخگویی، شکافهای اطلاعاتی، الگوهای فرهنگی، هنجارهای رفتاری بیماران و ویژگیهای ساختاری خدمات است. این الگو در مقیاس جهانی، بهویژه در جوامع درحال گذار، بازتابی مشابه دارد.
بنابراین مواجهه با زیرمیزی نیازمند راهبردهای هماهنگ ازجمله بازسازی سیستمهای انگیزشی، افزایش شفافیت با ابزارهای دیجیتال، آموزش عمومی و فرهنگسازی است. این گذار، ورای یک اصلاح فنی، نیازمند ائتلاف راهبردی میان نهادهای دولتی، بیمهگران، صاحبان حرف پزشکی و جامعه مدنی است تا سلامت را به حقی بنیادین ارتقا دهد، اعتماد عمومی را بازسازی و بستری برای اکوسیستمی پویا و پایدار ایجاد کند.
بر اساس خلاصه مدیریتی این پژوهش، پرداختهای غیررسمی (زیرمیزی) بهعنوان شکلی از تأمین مالی مستقیم از جیب، تهدیدی برای کارایی، عدالت و کیفیت نظامهای سلامت به شمار میروند. ازاینرو، انجام پژوهشهای چندرشتهای برای شناسایی دلایل و راهکارهای لازم برای مقابله با آن یک ضرورت برای سیاستگذاری سلامت در راستای تحقق حق اساسی سلامت و کاهش نابرابریها محسوب میشود.
یافتههای کلیدی این مطالعه نشان میدهد که ریشههای زیرمیزی در نظام سلامت، چندبعدی و نهادینه شده است و شامل عواملی نظیر تعرفههای غیرواقعی، کیفیت پایین خدمات در بخش دولتی، ضعف زیرساختها، رابطه مالی مستقیم بیمار و پزشک، عدم شفافیت مالی در مراکز درمانی، باورهای نادرست فرهنگی (پرداخت اضافی = کیفیت بهتر)، ترس بیماران از تبعیض درصورت شکایت و پیچیدگی سازوکارهای رسیدگی به تخلفات میشود.
این یافتهها تأکید میکند که صرف برخورد قضایی بدون اصلاح ساختارهای انگیزشی و شفافیت، نتیجهبخش نیست. در سطح جهانی، الگوی مشابهی مشاهده میشود که در آن پرداختهای غیررسمی بهعنوان ابزاری جبرانی اما مخاطرهآمیز عمل میکنند. در مجموع، راهبردهای پراکنده و غیرهماهنگ نمیتوانند این پدیده را ریشهکن کنند و نیاز به یک ائتلاف راهبردی میان نهادهای دولتی، بیمهگران، صاحبان حرف پزشکی و جامعه مدنی ضروری است.
در بخش پیشنهادهای راهکار تقنینی، نظارتی یا سیاستی این پژوهش، سه حوزه «قطع رابطه مالی بیمار و پزشک»، «اصلاح تعرفه و پرداخت عملکردمحور» و «تقویت نظارت هوشمند و گزارشدهی تخلفات» از اولویت و نقش اهرمی بالاتری برخوردارند. تمرکز بر این اقدامات پیشگیرانه، اثربخشی سایر راهکارها را نیز افزایش میدهد.
برایناساس، در محور راهکارهای تقنینی و اصلاح رویهها، تعیین مجازاتهای قانونی اثربخش با تلقی درخواست پرداخت غیررسمی بهعنوان مصداق سوءاستفاده از حقوق بیمهشدگان، روزآمدسازی فرایندهای برخورد با تخلف با محوریت تسریع رسیدگی و کاهش پیچیدگیها، و ایجاد الزام برای شفافیت مالی در مراکز درمانی از طریق صورتحساب تفصیلی و کانالهای رسمی دریافت وجه پیشنهاد شده است.
در محور راهکارهای نظارتی و مدیریتی، استقرار نظام نظارت مستمر و هوشمند با استفاده از سامانههای دیجیتال سلامت و تطابق صورتحسابها با تعرفههای مصوب، ایجاد سازوکار و بسترهای ساده، محرمانه و در دسترس برای گزارشدهی تخلفات (گزارشهای مردمی) بهطوریکه هویت گزارشدهنده را محفوظ نگاه دارد، ارزیابی عملکرد ارائهدهندگان براساس شاخصهایی نظیر میزان شکایات و رضایت بیماران و استفاده از این شاخصها در اعطای مشوقها، و ارتقای سازوکارهای رسیدگی به شکایات با شفافسازی فرایندها، کاهش مراحل به حداکثر دو یا سه مرحله و تعیین حداکثر زمان رسیدگی مورد تأکید قرار گرفته است.
در محور راهکارهای مالی و انگیزشی برای ارائهدهندگان نیز ارتقای ساختار و نظام پرداخت بهسمت تعرفههای واقعی، مدلهای عملکردمحور و مبتنیبر کیفیت خدمات بهگونهایکه انگیزه دریافت زیرمیزی کاهش یابد، پیشنهاد شده است.
همچنین در محور راهکارهای آگاهیبخشی و فرهنگسازی عمومی، ارائه اطلاعات شفاف به بیمهشدگان درباره حقوق و تعرفهها از طریق اپلیکیشنها، پورتالها و درج در مراکز درمانی، اجرای کمپینهای آموزشی برای تغییر نگرش اجتماعی و شکستن باور غلط «پرداخت اضافی یعنی کیفیت بهتر» و تبدیل زیرمیزی به یک رفتار غیرقانونی، و آشنایی بیماران با مکانیسمهای شکایت و جبران خسارت و اطلاعرسانی گسترده درباره امکان سوتزنی محرمانه و حمایتهای قانونی از سوتزنندگان پیشنهاد شده است.
در محور راهکارهای بهبود کیفیت خدمات و دسترسی عادلانه، تقویت بخش دولتی با محوریت جبران کمبود تجهیزات، دارو و پرسنل، ارتقای کیفیت خدمات از طریق بازطراحی فرایندها، کاهش زمان انتظار، بهبود محیط فیزیکی و افزایش رضایت بیماران، ارائه بستههای تشویقی ویژه برای پزشکان متخصص و فوقتخصص بهمنظور ماندگاری و فعالیت تماموقت در بخش دولتی و ایجاد مراکز دولتی تخصصی و فوقتخصصی الگو در هر استان با استانداردهای کیفی رقابتی با بخش خصوصی تا بیماران برای دریافت خدمت باکیفیت ناگزیر به مراجعه به بخش خصوصی یا پرداختهای غیررسمی نباشند (بهموازات راهکارهای پیشگیری از پرداختهای غیررسمی در بخش دولتی نیز باید تقویت شود)، قطع رابطه مالی مستقیم بین بیمار و پزشک، و بازسازی رابطه بیمار و پزشک بر پایه اخلاق حرفهای از طریق آموزش مداوم و نظارت بر اجرای منشور حقوق بیمار مورد توجه قرار گرفته است.
در نهایت، در محور راهکارهای پایش، ارزیابی و هماهنگی بینبخشی، ایجاد کارگروه مشترک میان وزارت بهداشت، سازمانهای بیمهگر، سازمان نظامپزشکی، سازمان بازرسی کل کشور و نهادهای مدنی برای مقابله با زیرمیزی با تعیین وظایف مشخص هرکدام در زمینه نظارت، آموزش، برخورد و حمایت پیشنهاد شده است.
انتهای پیام/
