هوش مصنوعی و تغییرات در بازار خدمات حقوقی؛ برای چه مردم باید حق‌الوکاله به وکیل بدهند؟
هوش مصنوعی در حال برهم‌زدن یکی از بنیادی‌ترین الگوهای کسب‌وکار در مؤسسات حقوقی بزرگ جهان است؛ الگویی که دهه‌ها بر استخدام وکلای برجسته، محاسبه هزینه خدمات بر مبنای ساعات کار و حفظ رضایت موکلان استوار بوده است. اکنون این پرسش جدی مطرح شده که اگر ماشین‌ها بتوانند کاری را که پیش‌تر ساعت‌ها از وقت یک وکیل جوان می‌گرفت، در چند دقیقه انجام دهند، موکلان دقیقاً باید بابت چه چیزی حق‌الوکاله بپردازند؟
به گزارش فصل سوم؛ ریچل پروفیت، مدیرعامل مؤسسه حقوقی کولی (Cooley)، معتقد است پاسخ این پرسش را باید در نتیجه خدمات حقوقی جست‌وجو کرد، نه صرفاً در مدت‌زمان صرف‌شده برای ارائه آنها.
در یک بعدازظهر گرم اکتبر در سان‌فرانسیسکو، نویسنده نشریه معروف «بیزینس اینسایدر» با پروفیت برای صرف ناهار و گفت‌وگو درباره آینده این مؤسسه حقوقی بین‌المللی دیدار کرد. هنگام پرداخت صورت‌حساب، هیچ‌یک از آنها نمی‌دانستند رستوران چه مبلغی به مسئول شست‌وشوی ظروف می‌پردازد یا سرآشپز برای آماده‌کردن غذا چند دقیقه وقت صرف کرده است. آنچه بابتش پول پرداخت می‌شد، تجربه و نتیجه نهایی بود و نه نیروی کار و زمان صرف‌شده در پشت صحنه!
پروفیت این پرسش را مطرح می‌کند که چرا خدمات حقوقی باید از چنین منطقی مستثنا باشند؟
او می‌گوید: «موکلان هیچ‌وقت از این واقعیت هیجان‌زده نشده‌اند که انجام کاری ۸۲ ساعت طول کشیده است و برایشان اهمیتی ندارد. آنها فقط نتیجه را می‌خواهند؛ می‌خواهند به دستاورد موردنظرشان برسند».
پایان انحصار حق‌الوکاله ساعتی
چالش هوش مصنوعی به شیوه محاسبه حق‌الوکاله محدود نمی‌شود. این فناوری مؤسسات حقوقی را وادار می‌کند درباره تعداد واقعی وکلای همکار موردنیاز، نحوه آموزش وکلای جوان و چگونگی شکل‌گیری مهارت‌های حرفه‌ای آنان تجدیدنظر کنند. هم‌زمان، رابطه میان موکلان و وکلای بیرونی نیز در حال تغییر است؛ زیرا شرکت‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای حقوقی و ابزارهای هوش مصنوعی، بخشی از کارهایی را که پیش‌تر به مؤسسات حقوقی خارج از مجموعه خود واگذار می‌کردند، از ابتدا در داخل سازمان انجام می‌دهند.
در نتیجه، بخشی از خدماتی که پیش‌تر درآمد مؤسسات حقوقی را تأمین می‌کرد، ممکن است اساساً دیگر به دست وکیل نرسد.
اگر فناوری قرار است ساختار مؤسسات حقوقی را از نو تعریف کند، کولی از جمله مؤسساتی است که به دلیل سابقه طولانی فعالیت در صنعت فناوری، موقعیت مناسبی برای درک این تحول دارد. این مؤسسه از روزهای ابتدایی فعالیت خود در خیابان مارکت سان‌فرانسیسکو، با تولیدکنندگان نیمه‌رسانا و سرمایه‌گذاران خطرپذیر همکاری می‌کرد؛ زمانی که بخش‌هایی از سیلیکون‌ولی هنوز پوشیده از باغ‌های میوه و کارخانه‌های کنسروسازی بود.
کولی هم‌زمان با رشد صنعت فناوری توسعه یافت و امروز هم در دفاع از شرکت «متا» در دادگاه‌ها فعالیت می‌کند و هم به شرکت سرمایه‌گذاری خطرپذیر اندریسن هوروویتز در گردآوری صندوق‌های سرمایه‌گذاری چندمیلیارددلاری خدمات حقوقی ارائه می‌دهد.
این تحول برای کولی دستاورد مالی چشمگیری داشته است. این مؤسسه اعلام کرده درآمد ناخالص آن از ۹۱۲ میلیون دلار در سال ۲۰۱۵ به ۲.۴ میلیارد دلار در آخرین سال مالی افزایش یافته است. در مقابل، مؤسسه حقوقی ویلسون سانسینی، رقیب کولی در همین شهر، بنا بر گزارش نشریه «امریکن لاویر»، در سال ۲۰۲۵ درآمدی معادل ۱.۷ میلیارد دلار ثبت کرده است.
با این حال، فاصله کولی با بزرگ‌ترین مؤسسات حقوقی جهان همچنان قابل‌توجه است. کرکلند اند الیس، بزرگ‌ترین مؤسسه حقوقی صنعت از نظر درآمد، سال گذشته از مرز ۱۰ میلیارد دلار عبور کرد. درآمد مؤسسه لَتهَم اند واتکینز، یکی دیگر از گزینه‌های اصلی شرکت‌های سیلیکون‌ولی، نیز به ۸.۳ میلیارد دلار رسید.
رقابت بر سر عرضه‌های اولیه غول‌های فناوری
موج بعدی عرضه‌های اولیه سهام شرکت‌های فناوری در بازارهای عمومی، می‌تواند درآمدهای هنگفتی از محل خدمات حقوقی برای مؤسسات منتخب به همراه داشته باشد. مؤسسه «گیبسون دان» مسئولیت حقوقی عرضه اولیه سهام شرکت اسپیس‌ایکس را بر عهده گرفته است. شرکت هوش مصنوعی آنتروپیک نیز برای عرضه اولیه احتمالی خود، ویلسون سانسینی را انتخاب کرده است.
در همین حال، گزارش‌هایی منتشر شده که کولی بخشی از کارهای حقوقی مربوط به عرضه اولیه سهام اوپن‌ای‌آی (Open AI) را با مؤسسه واچتل لیپتون، یکی از قدرتمندترین مؤسسات حقوقی وال‌استریت، تقسیم کرده است. پروفیت حاضر نشد درباره این گزارش‌ها اظهارنظر کند.
در این میان، تناقضی آشکار وجود دارد؛ به گونه‌ای که مؤسسات حقوقی بزرگ برای کسب سهم بیشتری از بازار شرکت‌های فناوری پیشرو جهان رقابت می‌کنند؛ همان شرکت‌هایی که ابزارهای هوش مصنوعی را توسعه می‌دهند و ممکن است با گسترش آنها، بنیان‌های کسب‌وکار حقوقی را دگرگون کنند.
پروفیت فعالیت حرفه‌ای خود را در چارچوب قواعد سنتی این صنعت آغاز کرده است. اکنون مأموریت او این است که مشخص کند برای ساختن یک مؤسسه حقوقی پیشرو در شرایط جدید، چه تغییراتی ضرورت دارد.
از وکالت شرکتی تا مدیریت مؤسسه بین‌المللی
پروفیت از کودکی رؤیای وکیل‌شدن نداشت، اما شیوه‌ای را که دانشکده حقوق برای اندیشیدن و تحلیل مسائل به او آموخت، دوست داشت. فعالیت در حوزه دعاوی قضایی نیز برایش جذاب نبود؛ زیرا سخنرانی در جلسات شبیه‌سازی‌شده دادگاه، او را به‌شدت مضطرب می‌کرد. به گفته خودش، انتخابش روشن بود: «یا حقوق معاملات، یا هیچ‌چیز».
او کار حرفه‌ای خود را به‌عنوان وکیل کارآموز تابستانی در ویلسون سانسینی آغاز کرد و به‌تدریج تا جایگاه شریک مؤسسه پیش رفت. شدت و فشار کار برایش جذاب بود؛ شب‌های طولانی را در چاپخانه‌های مالی می‌گذراند و اسناد ثبت اوراق بهادار را به‌صورت دستی اصلاح می‌کرد.
او از شب کریسمسی یاد می‌کند که پدرش از این موضوع شگفت‌زده شده بود که دخترش یک روز کامل را بدون دریافت تماس کاری پشت سر گذاشته است. پروفیت پس از ۱۵ سال فعالیت در ویلسون سانسینی، در سال ۲۰۱۷ به کولی پیوست.
سه سال پیش، تماسی غیرمنتظره در خانه دریافت کرد. جو کانروی، مدیرعامل وقت کولی، از او پرسید که آیا حاضر است جانشین او شود.
پروفیت می‌گوید از این پیشنهاد خوشحال شده بود، اما در عین حال «تا حدی وحشت‌زده» شده بود. او دو دهه از فعالیت حرفه‌ای خود را صرف کمک به شرکت‌های نوپا، از جمله یونیتی سافت‌ور، پروکور و اینستاکارت، برای جذب سرمایه و ورود به بازار سهام کرده بود؛ اما مدیریت مؤسسه‌ای با سه هزار کارمند، مسئولیتی کاملاً متفاوت به شمار می‌رفت.
او پس از مشورت با خانواده‌اش، آمادگی خود را برای پذیرش این مسئولیت اعلام کرد و در سال ۲۰۲۴ کار خود را به‌عنوان مدیرعامل آغاز کرد.
با این حال، حتی پروفیت نیز نمی‌توانست پیش‌بینی کند که هوش مصنوعی با چنین سرعتی صنعت حقوقی را از وضعیت نسبتاً باثبات خود خارج خواهد کرد. تا همین چندی پیش، برخی موکلان اصرار داشتند که این فناوری به پرونده‌ها و اطلاعاتشان نزدیک نشود؛ نگرانی اصلی آنها این بود که داده‌های محرمانه‌شان در اختیار مدل‌های متعلق به شرکت‌های دیگر قرار گیرد.
او می‌گوید: «از همان زمان برایم روشن بود که نمی‌توانیم صرفاً به همان شکلی که هستیم به فعالیت ادامه دهیم و انتظار داشته باشیم همچنان در بالاترین سطح باقی بمانیم».
از استارتاپ‌ها تا معاملات بزرگ
کولی پیش‌تر نیز یک‌بار ساختار و راهبرد خود را تغییر داده بود. کانروی در مصاحبه‌ای گفته است که ریشه‌های سیلیکون‌ولی این مؤسسه، هم مزیت آن محسوب می‌شد و هم محدودیتش. کولی به‌عنوان مؤسسه‌ای شناخته می‌شد که به استارتاپ‌ها برای آغاز فعالیت کمک می‌کند؛ اما تصور رایج این بود که با بزرگ‌شدن این شرکت‌ها، آنها برای انجام معاملات بزرگ و مدیریت دعاوی مهم به سراغ مؤسسات حقوقی نخبه نیویورک می‌روند.
به گفته کانروی، کولی برای همراهی با موکلان از مرحله تأسیس در گاراژ تا حضور در اتاق هیئت‌مدیره، ناچار بود دامنه فعالیت خود را گسترش دهد. این مؤسسه دفاتر جدیدی افتتاح کرد و حوزه‌های دعاوی قضایی و بازارهای سرمایه را توسعه داد.
پروفیت می‌گوید کولی همچنین سال‌ها برای ایجاد رابطه با بانک‌های وال‌استریت تلاش کرد تا هنگام تصمیم‌گیری یک شرکت درباره انتخاب مؤسسه حقوقی برای عرضه اولیه سهام، نام کولی نیز در فهرست گزینه‌های اصلی قرار داشته باشد.
امروز فهرست موکلان این مؤسسه شامل شرکت‌هایی همچون انویدیا، اوبر، اسنوفلیک و زوم است؛ شرکت‌هایی که کولی در عرضه اولیه سهام برخی از آنها نقش داشته است.
بر اساس داده‌های شرکت «دیل پوینت دیتا»، کولی از سال ۲۰۱۶ تاکنون به شرکت‌های عرضه‌کننده سهام در ۱۸۳ عرضه اولیه مشاوره داده است؛ معاملاتی که مجموع سرمایه جذب‌شده از طریق آنها نزدیک به ۵۹ میلیارد دلار بوده است. از نظر تعداد معاملات، این مؤسسه پس از لتهام در رتبه دوم قرار دارد.
کانروی طی ۱۶ سال تلاش کرد کولی را به آنچه «حلقه برندگان» در صنعت مؤسسات حقوقی بزرگ می‌نامد، وارد کند. اکنون مسئولیت تحقق این هدف بر عهده پروفیت است؛ آن هم در شرایطی که هوش مصنوعی نه‌تنها قواعد رقابت را تغییر می‌دهد، بلکه ممکن است تعریف سنتی ارزش خدمات حقوقی، شیوه آموزش وکلا و مبنای درآمدزایی این صنعت را نیز از اساس دگرگون کند.
آنچه در این میان حال به عنوان یک موضوع مهم مطرح بوده، مساله حق الوکاله‌های در پرتو ظهور و تعمیق نفوذ هوش مصنوعی است.
بسیاری براین عقیده‌اند که اگرچه هوش مصنوعی نمی‌تواند جای وکلای دادگستری و پیچیدگی اقدامات آنها در محاکم را پر کند، اما در نهایت به صورت مشخص برآورده‌های مالی و غیرمالی آنها تاثیرگذار خواهد بود.
از سوی دیگر الگوریتم آموزش وکلا نیز از این پس با ظهور این فناوری، تغییر شگرفی را تجریه خواهد کرد.
