هوش مصنوعی جایگزین وکلا و قضات میشود؟
هوش مصنوعی در دادگاه
روزنامه نیویورکتایمز در گزارش جدید خود که به قلم «ماتاتیاس شوارتز» و «زک مونتاگ» نگاشته شده به چالشهای جدید نظام حقوقی – قضایی در پرتو ظهور هوش مصنوعی و استفاده از آن در این چارچوب پرداخته است؛ چراکه به زعم نگارندهها، سالهاست که دادگاهها از پروندههایی که توسط افرادی بدون وکیل طرح میشوند، استقبال میکنند. اکنون این شاکیان به هوش مصنوعی دسترسی دارند و لوایح و دادخواستهای آنها بخش بیشتری از ظرفیت نظام قضایی را به خود اختصاص میدهد.
به گزارش فصل سوم، شکایتی که «دونالد ساوو» سال گذشته در ایالت مینهسوتا (ایالات متحده) ارائه کرد، از نوعی آشنا در دادگاههای فدرال آمریکا بود.
ساوو در اصطلاح حقوقی، بهصورت «پرو سه» (Pro Se) اقدام به طرح دعوی کرد؛ اصطلاحی لاتین به معنای «از جانب خود»، که نشان میدهد فرد بدون داشتن وکیل، شخصاً اقامه دعوی کرده است. او از همسر سابقش، وکیل او و یک قاضی ایالتی شکایت کرد و نکته اینجاست که قاضی مورد اشاره وی، یکی از دعاوی قبلی او را «بیاساس» تشخیص داده بود.
او پیشتر با دستخطی نامرتب دادخواستی ارائه کرده و درخواست ۲۷۵ هزار دلار خسارت کرده بود و مدعی شده بود که بهطور غیرقانونی از خانهاش محروم شده است. قاضی «جری دبلیو. بلکول» کمتر از یک ماه بعد، به دلیل فقدان صلاحیت قضایی، پرونده را رد کرد.
سه ماه بعد، ساوو دوباره بازگشت؛ اما این بار کمک داشت!
او با استفاده از ChatGPT و Claude شکایت جدیدی را در دادگاه فدرال ثبت کرد. این بار، دادخواست او بهصورت تایپشده و منظم تنظیم شده بود و همراه با ۵۰ مدرک و لایحه دیگر ارائه شد؛ از جمله سندی با عنوان «ترکیب رویه قضایی» که به گفته او حاصل پژوهشهای حقوقی و مؤید ادعایش بود. ساوو در مصاحبهای گفت که هوش مصنوعی «تنها راه پیشِ رو» را برای پروندهاش فراهم کرده است.
او در این مصااحبه میگوید: «دانش، قدرت است!»
در این راستا قضات فدرال و کارشناسان حقوقی میگویند بهطور فزایندهای شاهد انبوهی از پروندههایی مشابه پرونده ساوو هستند که دفاتر ثبت دادگاهها را پر کرده و نظام قضاییِ از پیش تحت فشار را با مشکل بیشتری مواجه کردهاند؛ چراکه هوش مصنوعی توان و حجم دعاوی افراد بدون وکیل را به شکل چشمگیری افزایش داده است. البته در عین حال، این فناوری دسترسی به نظام حقوقی را برای کسانی که توانایی مالی طرح دعوی را ندارند نیز تسهیل میکند.
سرانجام پرونده ساوو تفاوتی با گذشته نداشت. در ماه سپتامبر (دو ماه پس از ثبت شکایت) «پاتریک جی. شیلتز» رئیس دادگاه فدرال منطقه مینهسوتا، بار دیگر دعوی او را رد کرد. این بار در رأی ۱۴ صفحهای اعلام شد که وی نتوانسته است ادعای حقوقی خود را بهروشنی بیان کند.
با این حال، پیش از صدور رأی، تمام اسناد ارائهشده توسط ساوو باید توسط کارکنان دادگاه مطالعه، دستهبندی و در سامانه عمومی ثبت میشد.
قاضی شیلتز در حکمی اعلام کرد که هرگونه مدارک بعدی که از سوی ساوو ارائه شود، «بدون هیچ اخطار دیگری معدوم خواهد شد.»
او در رأی خود نوشت: «یک طرف دعوی نمیتواند صدها صفحه سند را به دادگاه تحویل دهد و انتظار داشته باشد که دادگاه در میان آنها به جستوجوی حقایق یا استدلالهایی بپردازد که شاید از ادعاهای او علیه خوانده حمایت کنند.»
قضات و کارشناسان در مصاحبهها تأکید کردند که استفاده از هوش مصنوعی توسط افراد فاقد وکیل، در کنار مشکلات، مزایای بالقوهای نیز دارد. «مایکل وای. اسکادر» از قضات دادگاه استیناف حوزه هفتم آمریکا، امسال در یکی از آرای مربوط به یک پرونده «پرو سه» نوشت: «هوش مصنوعی نوید بزرگی برای ارتقای دسترسی به عدالت برای افرادی دارد که منابع مالی لازم برای استخدام وکیل یا دفاع مؤثر از خود را ندارند.»
برخی قضات فدرال همچنین در حال بررسی راههایی هستند که بتوان از هوش مصنوعی به شکلی مسئولانه برای بهبود روند کاری دفاتر قضایی استفاده کرد. آنها معتقدند ممکن است روزی این فناوری به کارکنان قضایی کمک کند تا تعداد بیشتری از دادخواستها و لوایح را بررسی و ارزیابی کنند.
با این حال، در شرایط فعلی بسیاری از قضات بر جدی بودن مشکل افزایش حجم پروندههای ناشی از دادخواستهای تولیدشده با کمک هوش مصنوعی تأکید دارند. قاضی شیلتز که از اظهار نظر درباره پروندهای خاص خودداری کرد، این وضعیت را «تهدیدی وجودی برای دادگاههای فدرال» توصیف کرد.
او گفت ورود هوش مصنوعی باعث شده تعداد، حجم و پیچیدگی دادخواستهای اشخاص بدون وکیل «بهطور چشمگیری افزایش یابد» و افزود: «نه پایانی برای این روند دیده میشود و نه راهحل رضایتبخشی برای آن وجود دارد.»
چگونه باید این فشار متوقف شود؟
دادگاههای فدرال آمریکا هر سال حدود ۳۰۰ هزار دعوای حقوقی جدید را بررسی میکنند و حدود ۴۲ هزار پرونده جدید نیز در دادگاههای استیناف ثبت میشود. بر اساس دادههای دفتر اداری دادگاههای ایالات متحده، حدود یکسوم این حجم پروندهها مربوط به اشخاصی است که بدون وکیل اقدام میکنند.
بخش قابل توجهی از آنها زندانیانی هستند که با استفاده از کتابخانههای حقوقی زندان، برای احقاق حقوق مدنی خود یا اعتراض به شرایط زندان اقدام میکنند. گروهی دیگر نیز افراد عادی هستند که یا توانایی مالی استخدام وکیل را ندارند یا معتقدند بهترین مدافع، خودشان هستند. بین سالهای ۱۹۹۸ تا ۲۰۱۷، شاکیان «پرو سه» در ۹۶ درصد پروندههایی که مطرح کردند شکست خوردند.
اما قضات، وکلا و پژوهشگران میگویند همزمان با گسترش استفاده از هوش مصنوعی، حجم دادخواستهای این افراد بهشدت افزایش یافته است. طبق مطالعهای جدید که هنوز داوری علمی نشده، سهم پروندههای «پرو سه» مربوط به افراد غیرزندانی از ۱۱ درصد کل پروندههای حقوقی در پنج سال پیش به ۱۶٫۸ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است.
این مطالعه که توسط دو دانشجوی دکتری انجام شده، نشان میدهد بخش عمده این افزایش ناشی از استفاده از هوش مصنوعی توسط شاکیان فاقد وکیل است. تعداد دادخواستهایی که احتمال داده میشود دارای متن تولیدشده توسط هوش مصنوعی باشند، از تقریباً صفر در سال ۲۰۱۹ به بیش از ۱۸ درصد در سال ۲۰۲۶ رسیده است.
«آناند وی. شاه» از مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) و یکی از نویسندگان این پژوهش اعلام کرده که «قضات همچنان فقط ۲۴ ساعت در شبانهروز وقت دارند. در نهایت یک جایی باید این فشار متوقف شود.»
برای بسیاری از شاکیان، قدرت هوش مصنوعی مولد در این است که میتواند چند دستور کوتاه کاربر را به اسناد مفصل حقوقی با تیترها، استنادها و سایر ویژگیهای ظاهری یک لایحه حرفهای تبدیل کند.
«استیون دونوهو»، وکیل دادگاه فدرال منطقه مینهسوتا که مسئول بررسی دادخواستهای افراد بدون وکیل است، میگوید از مارس ۲۰۲۵ شاهد افزایش تقریباً ۵۰ درصدی پروندههای ثبتشده توسط افراد غیرزندانی بوده است.
به گفته او، انواع مختلفی از دعاوی در حال افزایش هستند؛ از جمله پروندههای مربوط به بازداشت نادرست، تعقیب قضایی بدخواهانه و اختلافات خانوادگی پیچیده مرتبط با طلاق. در برخی موارد، دعاویای که معمولاً در صلاحیت دادگاههای ایالتی قرار دارند، با کمک استدلالهای الهامگرفته از هوش مصنوعی و استناد به قوانین فدرال، در دادگاههای فدرال مطرح میشوند.
او گفت: «هر پرونده تخلیه ملک میتواند به ادعای نقض قانون مسکن عادلانه تبدیل شود.»
در صورت نظارت دقیق انسانی، خروجی هوش مصنوعی گاهی میتواند با کار یک متخصص حقوقی برابری کند؛ دستکم در امور سادهای مانند تنظیم قرارداد اجاره این موضوع میتواند صادق باشد، اما در پروندههای پیچیدهتر، یا در مواردی که اساساً مناسب طرح دعوی نیستند، تمایل شناختهشده هوش مصنوعی به جعل اطلاعات میتواند به تولید صفحات طولانی از متون شبهحقوقی منجر شود که فاقد ارزش واقعی حقوقی هستند.
«جاشوا دی. وولسون» قاضی دادگاه منطقه شرقی پنسیلوانیا، در یک نشست قضایی در ماه مه گفت: «قضات به دنبال حقیقت هستند.» او درباره پیامدهای گستردهتر هوش مصنوعی میگوید: «وقتی هزینه تولید چیزهایی که شبیه حقیقت هستند اما حقیقت نیستند کاهش مییابد و کیفیت آنها افزایش پیدا میکند، این برای دادگاهها یک چالش واقعی است.»
نیویورکتایمز در ادامه این گزارش نوشته است که شرکت Anthropic، مالک Claude، به درخواست اظهار نظر پاسخی نداد. سخنگوی OpenAI، مالک ChatGPT، نیز از اظهارنظر خودداری کرد. شرایط استفاده از محصولات این شرکتها تصریح میکند که کاربران مالک و مسئول خروجی تولیدشده هستند و این خروجیها نباید «جایگزین مشاوره حرفهای» تلقی شوند.
این در حالیست که روزنامه نیویورکتایمز در سال ۲۰۲۳ علیه OpenAI و Microsoft به اتهام نقض حق نشر محتوای خبری مرتبط با سامانههای هوش مصنوعی اقامه دعوی کرد اما این دو شرکت اتهامات را رد کردهاند.
مبارزه به تنهایی
با وجود این چالشها، قضات و فعالان حقوقی معتقدند هوش مصنوعی میتواند نظام حقوقی را دموکراتیکتر کند و دسترسی به دادگاهها را برای افرادی که توانایی مالی استخدام وکیل ندارند افزایش دهد.
دههها پیش از ظهور هوش مصنوعی نیز برخی دادخواستهای «پرو سه» به تحولات بزرگ حقوقی منجر شده بودند. در سال ۱۹۶۳، دادخواستی دستنویس که «کلارنس ارل گیدئون»، زندانی ۵۲ ساله فلوریدایی، به دیوان عالی آمریکا فرستاد، به تثبیت حق قانونی برخورداری از وکیل در پروندههای کیفری مهم در دادگاههای ایالتی انجامید.
«ساتیش نوری»، وکیل خدمات حقوقی در نیویورک با ۲۰ سال سابقه، گفت دو سال پیش پس از آنکه به این نتیجه رسید منابع کمک حقوقی موجود پاسخگوی نیازهای شهر نیست، استفاده از هوش مصنوعی را پذیرفت.
او اشاره کرد که با وجود تصویب قانونی مهم در سال ۲۰۱۷ که برای مستأجران کمدرآمد در معرض تخلیه ملک حق برخورداری از وکیل رایگان را تضمین میکرد، دادههای شهری نشان میدهد که هنوز هم تا ۵۰ درصد آنها بدون نماینده حقوقی در دادگاه حاضر میشوند.
نوری گفت: «مشکل واقعی این است که چرا این افراد راه دیگری جز استفاده از هوش مصنوعی ندارند.»
کارشناسان میگویند حتی اگر دادگاهها بخواهند نیز ابزار چندانی برای جلوگیری از ثبت دعاوی توسط افراد فاقد وکیل در اختیار ندارند و دلیل این است که افراد حق دارند هرگاه معتقد باشند ادعای قانونی دارند، شکایت خود را مطرح کنند.
«پیتر کاپلان»، سخنگوی دفتر اداری دادگاههای آمریکا، نیز به نیویورکتایمز گفته است که این نهاد «از این مسئله آگاه است» و در حال «جمعآوری اطلاعات» درباره آثار آن بر نظام حقوقی است.
در ماههای اخیر، برخی دادگاهها دستورالعملهایی صادر کردهاند که به متقاضیان ثبت دعوی هشدار میدهد استفاده از هوش مصنوعی مولد ممکن است آنان را در معرض جریمه قرار دهد.
هرچند قضات معمولاً در مواجهه با افرادی که وکیل نیستند و دادخواستهایی حاوی نشانههای مشکلساز هوش مصنوعی (مانند استناد به آرای قضایی ظاهراً واقعی اما در حقیقت ساختگی) ارائه میکنند، با ارفاق رفتار کردهاند، اما برخی نیز آشکارا ابراز نارضایتی کرده، پروندهها را رد کرده و حتی جریمههای سنگین وضع کردهاند.
در ماه مارس، «ویرجینیا کندال» قاضی فدرال ایالت ایلینوی، پس از آنکه به این نتیجه رسید یک شاکی دو بار «پروندهای جعلی» با استنادهای خیالی و مغایر با مقررات دادگاه ارائه کرده است، او را به پرداخت ۱۵۰۰ دلار جریمه محکوم کرد.
او نوشت: «این اقدام وقت طرفین دعوی و دادگاه را برای یافتن پروندههای غیرموجود و بررسی ادعاهای ساختگی هدر میدهد.»
ایالتهای مختلف نیز بررسی طرحهایی را آغاز کردهاند که بر اساس آن، اگر مشخص شود چتباتهای هوش مصنوعی به جای وکیل یا سایر متخصصان دارای مجوز، مشاوره حقوقی ارائه دادهاند، شرکتهای سازنده آنها مسئول شناخته شوند؛ هرچند هنوز هیچیک از این طرحها به قانون تبدیل نشدهاند.
با این حال، برای برخی از شاکیان ناراضی، این مخالفتها احتمالاً باعث کنار گذاشتن ابزارهای حقوقی مبتنی بر هوش مصنوعی نخواهد شد.
دونالد ساوو، همان شاکی اهل مینهسوتا، میگوید همچنان برای بازپسگیری خانه سابق خود تلاش میکند. او پس از یک طلاق پرتنش مالکیت خانه را از دست داد؛ طلاقی که در جریان آن، قاضی تشخیص داده بود او همسر سابق و یکی از فرزندانش را مورد آزار قرار داده است. ساوو این اتهام را رد میکند.
او گفت: «آنها مرا بیاساس به این اقدام نسبت دادهاند و به نظر میرسد این روشی است که دادگاه از طریق آن از خودش محافظت میکند.»
وی افزود: «OpenAI این را به من گفته و فکر میکنم Claude هم آن را تأیید کند.» او در توضیح باور خود مبنی بر اینکه قانون به نفع اوست، گفت: «درباره تمام این موضوع تحقیقات زیادی انجام دادهام.»
ساوو اکنون ۶۹ ساله است و در شهر مورا در ایالت مینهسوتا در خودروی خود زندگی میکند. او همچنان از داخل کافیشاپ یک فروشگاه زنجیرهای، راههای مختلف جبران حقوقی را پیگیری میکند.
او میگوید با کمک هوش مصنوعی قصد دارد بهزودی دادخواستهای بیشتری در سطح «دیوان عالی آمریکا» تنظیم کند و دعاوی جدیدی را در دیوان عالی ایالتی، دادگاه استیناف فدرال و همچنین دادگاه شهر خود مطرح کند.
