حمله به میراث فرهنگی، حمله به فرهنگ است

علیرضا گودرزی، فصل سوم

میراث فرهنگی هر کشور معرف تاریخ و فرهنگ آن کشور است. البته میراث فرهنگی صرفاً به کشور محدود نمی‌شود، بلکه هر کشور با ثبت اموال و آثار فرهنگی خود در فهرست‌های بین‌المللی، آن را میراث جهانی می‌کند که از یک سو گویی میراثی است متعلق به همه آحاد بشریت و از سویی دیگر، حمایت از آن را مسئولیت همه جهان قرار می‌دهد.

حمله به میراث فرهنگی در جریان مخاصمات مسلحانه ممنوع است. اولاً، جنگ باید منحصراً معطوف به اهداف نظامی باشد و میراث فرهنگی ذاتاً هدف نظامی نیست. ثانیاً، روزی که جنگ تمام شود، مردم کشورها به زندگی عادی خود بازمی‌گردند و فرهنگ آنان است که باید جامعه را دوباره بسازد و زخم‌های جنگ را التیام بخشد. تداوم فرهنگی هر جامعه و تمدن به هر حال با آثاری است که از گذشتگانشان به ارث برده‌اند؛ خواه در قالب میراث فرهنگی مادی و خواه میراث فرهنگی ناملموس.

به این سبب است که از سالیان دور، حتی قبل از تصویب کنوانسیون 1954 لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در جریان مخاصمات مسلحانه، هدف قراردادن چنین اموالی قانوناً ممنوع و اخلاقاً نکوهیده بوده است.

با همه اینها، ایالات متحده آمریکا که مسئول حملاتی است که به میراث فرهنگی ایران صورت می‌پذیرد، در این زمینه شهرت منفی دارد. در سال 2003 که این کشور به عراق حمله کرد، با توجه به وظایف قانونی آن کشور نسبت به حمایت از اموال فرهنگی عراق در وضعیت اشغال، با بی‌تفاوتی سبب تاراج بسیاری از دارایی‌های تاریخی و فرهنگی ملی مردم عراق شد. بسیاری از این اموال توسط قاچاقچیان و غارتگران به یغما رفت و سر از حراجی‌های لندن و دبی و نیویورک درآورد. حتی مستنداتی وجود دارد که بخشی از غارتگری را به نیروهای اشغالگر آمریکایی منتسب می‌کند.

نیومی کلاین، نویسنده مشهور کتاب دکترین شوک، این کار را نه غفلت، که تعمدی می‌داند برای ایجاد شوک فرهنگی در جامعه تا بتوان آن را از فرهنگ پیشین پاک کرد و به شکل دلخواه درآورد. با این وصف، حملات به آثار فرهنگی و تاریخی ایران را هم می‌توان با این تئوری مشاهده کرد، نه صرفاً اشتباه در هدف‌گیری یا آسیب‌های جانبی حملات.

هر کاشی، تکه چوب یا قطعه رنگی که از یک کاخ یا مسجد یا قلعه کم می‌شود، غیرقابل جبران است، حتی اگر امکان مرمت آن در آینده وجود داشته باشد. به این معنا که مرمت اثر را به دوران قبل از آسیب بازنمی‌گرداند و فقط شکلی که پیش از آسیب یا تخریب داشته را بازنمایی می‌کند.

آثاری که از نیاکان ما برای ما و فرزندان ما باقی مانده، بخشی از هویت ما است و نه ارتباطی با جنگ دارد، نه با هیچ رژیم سیاسی و نه تحولات گذرای جهان. این آثار باید حفظ شود تا فرهنگ ایرانی که خالق این آثار بوده زنده و پویا بماند. امروز و در این جنگ، از جمله آنچه هدف متخاصمین به ما است، فرهنگ ما است.