روز پاسداشت مدافعان حق و عدالت
دکتر علی توسلی*
۷ اسفند، روز وکیل دادگستری، فرصتی برای پاسداشت نقش وکلای مستقل در صیانت از حق، عدالت و کرامت انسانی است. وکیل صرفاً یک حرفه حقوقی نیست، بلکه رکن اساسی دادرسی عادلانه و صدای شهروندان در برابر قدرت به شمار میآید. قانون اساسی و قوانین عادی، حق برخورداری از وکیل را بهعنوان یکی از پایههای حاکمیت قانون به رسمیت شناختهاند. تجربههای اجتماعی نیز نشان میدهد که بدون وکیل مستقل، حق دفاع تضعیف و اعتماد عمومی به عدالت آسیب میبیند. روز وکیل یادآور این حقیقت است که عدالت بدون دفاع و دفاع بدون وکیل معنا ندارد.
۷ اسفند در تقویم حقوقی ایران، تنها یک مناسبت صنفی نیست؛ روزی است برای یادآوری نقش بنیادین وکلا در پاسداری از حق، آزادی و کرامت انسانی. وکیل در جامعه صرفاً یک شغل ندارد، بلکه حامل رسالتی مدنی و اخلاقی است: ایستادن در کنار مظلوم، دفاع از قانون و مهار قدرت در چارچوب عدالت.
واژه «وکیل» خود در فرهنگ دینی و حقوقی ما بار معنایی عمیقی دارد. در سنت اسلامی، «وکیل» از صفات الهی شمرده شده و اعتماد، امانت و حمایت را تداعی میکند. از همین رو، نهاد وکالت در طول تاریخ ایران، نهتنها یک حرفه تخصصی، بلکه نهادی اجتماعی برای تضمین انصاف در برابر قدرت بوده است.
وکیل؛ ستون دادرسی عادلانه
هیچ نظام قضایی بدون حضور وکیل مستقل نمیتواند مدعی عدالت باشد. اصل ۳۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تصریح میکند که در همه دادگاهها طرفین حق دارند برای خود وکیل انتخاب کنند. این اصل نشان میدهد که دفاع حرفهای از حقوق شهروندان، جزئی جداییناپذیر از حاکمیت قانون است.
همچنین مصوبه سال ۱۳۷۰ مجمع تشخیص مصلحت نظام دادگاهها را مکلف به پذیرش وکیل دانسته و سلب این حق را موجب بیاعتباری حکم تلقی کرده است. چنین تأکیداتی بیانگر آن است که وکیل نه مزاحم عدالت، بلکه شرط تحقق آن است.
در عمل نیز وکیل حلقه اتصال مردم و عدالت قضایی است؛ کسی که زبان حقوقی جامعه در برابر نهادهای قدرت به شمار میآید و مانع تبدیل فرآیند دادرسی به روندی یکطرفه میشود.
وکیل؛ همکار عدالت، نه رقیب حاکمیت
رسالت مشترک نهادهای حکومتی و وکلا، تحقق عدالت و صیانت از حقوق مردم است. وظیفه قوه قضاییه طبق قانون اساسی، احیای حقوق عامه و گسترش عدل است؛ وکیل نیز در همان مسیر، اما از منظر دفاع از فرد، حرکت میکند. اگر قاضی نماد بیطرفی است، وکیل نماد حمایت از حق دفاع است؛ و این دو در کنار هم معنای دادرسی عادلانه را کامل میکنند.
از سوی دیگر، نهادهای صنفی وکالت مانند اسکودا با ساماندهی حرفه وکالت، نقشی مهم در حفظ استانداردهای دفاع حقوقی و استقلال این حرفه ایفا میکنند؛ استقلالی که در نهایت به نفع جامعه و نظام حقوقی کشور است.
وکیل؛ صدای مردم در بزنگاهها
اهمیت روز وکیل زمانی آشکارتر میشود که جامعه با بحرانهای اجتماعی، سیاسی یا اقتصادی روبهروست. در چنین شرایطی، نخستین گروهی که برای دفاع از بازداشتشدگان، معترضان، آسیبدیدگان و اقشار بیصدا وارد میدان میشود، وکلا هستند.
وکلای دادگستری در سالهای اخیر بارها نشان دادهاند که دفاع از حقوق مردم را، با وجود هزینههای حرفهای و شخصی، وظیفه اخلاقی خود میدانند. حضور آنان در پروندههای حساس، دفاع از حق اعتراض، آزادیهای مدنی و حقوق شهروندی، بیانگر آن است که وکالت صرفاً یک کسبوکار نیست، بلکه کنشی اجتماعی در حمایت از عدالت است.
در واقع،
هر جا شهروندی در برابر قدرت تنها میماند، وکیل میتواند آخرین سپر قانونی او باشد.
چرا جامعه به وکیل مستقل نیاز دارد؟
تجربه جهانی نشان میدهد که بدون وکیل مستقل:
۱-حق دفاع تضعیف میشود
۲-اعتماد عمومی به عدالت کاهش مییابد
۳-امکان سوءاستفاده از قدرت افزایش پیدا میکند
۴-حقوق اقلیتها و منتقدان آسیب میبیند
بنابراین، حمایت از نهاد وکالت در حقیقت حمایت از امنیت حقوقی جامعه است، نه صرفاً حمایت از یک صنف.
پیام ۷ اسفند
روز وکیل ، روز بزرگداشت کسانی است که:
الف: در برابر بیعدالتی سکوت نمیکنند
ب: زبان قانون را به زبان مردم ترجمه میکنند
پ: میان قدرت و حق، تعادل برقرار میسازند
ت: برای آزادی و کرامت انسان، هزینه میدهند
جامعهای که وکلای شجاع و مستقل دارد، امید بیشتری به عدالت، قانونمداری و صلح اجتماعی خواهد داشت.
۷ اسفند یادآور این حقیقت است که عدالت بدون دفاع ممکن نیست و دفاع بدون وکیل، معنا ندارد.
*سردفتر اسناد رسمی
