پزشکیان بهتر است استعفا دهد؛ اما نه حالا
محمود پوررضائی فشخامی*
در روزهای اخیر شایعه استعفای پزشکیان بک بار دیگر مطرح و البته تکذیب شد. بدون در نظر گرفتن اینکه واقعاً استعفایی رخ داده یا نه و فارغ از اینکه استعفا یا تهدید به استعفا، در وضع کنونی اقدامی مثبت است یا منفی، پیشنهاد میکنم او خود را برای استعفا در سال آینده آماده کند.
۱- تفاوت این پیشنهاد استعفا با پیشنهادهای مشابه چیست؟
معمولاً کسانی که در ایران به رئیسجمهوری پیشنهاد استعفا میدهند، یا مخالفانشاند که او را ناکارآمد قلمداد میکنند یا موافقانش که بر این باورند به دلیل مداخلات بسیار در حوزه صلاحیتهای دولت و گرفته شدن امکان انجام وظیفه از رئیسجمهوری، بهتر است عطای این سمت را به لقایش ببخشد.
اما پیشنهاد استعفا در سال آینده چندان به وضع دولت مستقر کاری ندارد، بلکه نوعی زمینهسازی برای اصلاحی ساختاری در روابط دولتها و مجلسهای بعدی است، بدون آنکه نیاز به تغییر قانون اساسی و قوانین عادی باشد.
۲- جزئیات پیشنهاد چیست؟
۲-۱- دولت چهاردهم اساساً محصول یک وضع استثنایی بود. سانحه هوایی منجر به درگذشت رئیسجمهوری پیشین، کشور را وارد فرآیند انتخابات زودهنگام ریاستجمهوری کرد و تقویم انتخاباتی کشور را که طی دهههای گذشته به شکل نسبتاً پایداری شکل گرفته بود، بر هم زد.
یکی از مهمترین پیامدهای این اتفاق، از میان رفتن فاصله زمانی میان انتخابات ریاستجمهوری و انتخابات مجلس شورای اسلامی بود.
۲-۲- تا پیش از این، انتخابات مجلس و ریاستجمهوری با فاصلهای حدود دو ساله برگزار میشدند؛ به طوری که هر دوره ریاستجمهوری با دو دوره مجلس تلاقی داشت.
اما سانحه اردیبهشت ۱۴۰۳، دوره چهارساله ریاستجمهوری سیدابراهیم رئیسی را به نحوی تقلیل داد که انتخابات ریاستجمهوری دوره چهاردهم تنها چند ماه پس از انتخابات مجلس دوازدهم برگزار شد و در عمل، مجلس و دولت جدید با فاصلهای کمتر از سه ماه فعالیت خود را آغاز کردند.
دوره دوازدهم مجلس، ۷ خرداد ۱۴۰۳ افتتاح شد، اعتبارنامه ریاستجمهوری پزشکیان ۷ مرداد تنفیذ شد (طبق ماده ۱ قانون انتخابات ریاستجمهوری، شروع هر دوره ریاستجمهوری از تاریخ تنفیذ محاسبه میشود)، مراسم تحلیف ۹ مرداد برگزار شد و مجلس در ۳۱ مرداد به هیأت وزیران جدید رأی اعتماد داد.
۲-۳- نزدیک شدن زمان دو انتخابات و حتی برگزاری آن در یک روز، لزوماً پدیدهای منفی نیست. برعکس، گاهی این نزدیکی زمانی عامدانه طراحی میشود تا هماهنگی بیشتری میان قوه مجریه و قوه مقننه ایجاد شود.
برای نمونه، تقویم انتخاباتی آمریکا به گونهای است که هر چهار سال یکبار انتخابات مجلس نمایندگان، یکسوم کرسیهای سنا و ریاستجمهوری در یک روز برگزار میشود. (البته دوره مجلس نمایندگان دو سال، سنا شش سال و ریاستجمهوری چهار سال است.)
نمونه مشهور دیگر فرانسه است. در این کشور پس از اصلاحات قانون اساسی در سال ۲۰۰۰ که منجر به کاهش دوره ریاستجمهوری از هفت سال به پنج سال شد، با توجه به یکسان شدن دوره ریاستجمهوری و مجلس ملی (هر دو پنج سال)، رویهای عملی (بدون الزام قانون اساسی) شکل گرفت که انتخابات پارلمانی به فاصله کوتاهی پس از انتخابات ریاستجمهوری برگزار میشود.
هدف از این طراحی آن است که رئیسجمهوری منتخب بتواند از حمایت اکثریتی همسو در پارلمان برخوردار شود و احتمال بروز تعارض میان دو نهاد کاهش یابد.
۲-۴- سانحه هوایی سال ۱۴۰۳، بهطور غیرمترقبه و برنامهریزینشده، زمان برگزاری انتخابات ریاستجمهوری و انتخابات مجلس را در ایران به هم نزدیک و امکان بهرهگیری از این ظرفیت را فراهم کرده است؛ ولی در این میان، یک مشکل وجود دارد: حادثه سقوط بالگرد حامل رئیسجمهوری وقت در بهار ۱۴۰۳، پس از انتخابات دوره دوازدهم انتخابات مجلس که در زمستان سال ۱۴۰۲ برگزار شده بود، رخ داد.
مطابق تقویم انتخاباتی جدید کشور، ابتدا ترکیب مجلس مشخص میشود و به فاصله چند ماه، رئیسجمهوری بعدی انتخاب خواهد شد.
تقدم انتخابات مجلس و تأخر انتخابات ریاستجمهوری سبب میشود که در عمل، از مزیت نزدیک شدن فاصله زمانی میان دو انتخابات بیبهره بمانیم.
به عبارت دیگر، در یک نظام غیرپارلمانی مانند ایران و فرانسه، راهکار افزایش همسویی نسبی قوای مجریه و مقننه، از طریق نزدیک کردن تاریخ انتخاباتها، هنگامی نتیجهبخش خواهد بود که ابتدا انتخابات ریاستجمهوری برگزار شود، سپس تحت تأثیر جو روانی ناشی از مشخص شدن گرایش دولت آینده وزن نامزدهای همسو با رئیسجمهوری منتخب در انتخابات مجلس افزایش پیدا کند.
۲-۵- بر اساس آنچه بیان شد، بهتر است پزشکیان، نه در اعتراض، بلکه به منظور اصلاح نظام حکمرانی کشور، در اواخر پاییز سال آینده، استعفا دهد تا زمینه برای برگزاری انتخابات زودهنگام ریاستجمهوری مطابق اصل ۱۳۱ قانون اساسی و تعیین رئیسجمهوری بعدی پیش از انتخابات مجلس فراهم شود.
ویژگی مهم این ایده آن است که بدون نیاز به اصلاح قانون اساسی و حتی قانون عادی و صرفاً با ابتکار عمل رئیسجمهوری میتوان دست به اصلاحی ساختاری با پیامدهای مهم زد. تنها شرط اجرایی شدن اقدام اصلاحی، هماهنگی با رهبری برای پذیرش استعفا مطابق اصل ۱۳۰ قانون اساسی است.
۳- چرا پزشکیان بهترین گزینه برای اصلاح تقویم انتخاباتی کشور است؟
۳-۱- زمان دو انتخابات مجلس و ریاستجمهوری، پس از ۴۵ سال دوباره به هم نزدیک شد و اکنون فقط یک اقدام دیگر لازم است تا تقدم و تأخر آن اصلاح شود.
شایان ذکر است که از ابتدا قرار بود انتخابات ریاستجمهوری و مجلس در فاصله زمانی نزدیک و با تقدم انتخابات ریاستجمهوری برگزار شود؛ به طوری که نخستین انتخابات ریاستجمهوری در ایران ۵ بهمن ۱۳۵۸ و انتخابات نخستین دوره مجلس شورای اسلامی، ۲۴ اسفند همان سال برگزار شد. این زمانبندی در پی استیضاح نخستین رئیسجمهوری در خرداد ۱۳۶۰ به هم خورد.
۳-۲- پزشکیان بارها اعلام کرده است که فعلاً برای دور دوم ریاستجمهوری برنامهای ندارد؛ بنابراین با گوشه چشم به انتخابات آینده تصمیم نمیگیرد و تاکنون نیز رفتاری مغایر این ادعا از او دیده نشده است. این در حالی است که رؤسای جمهوری پیشین، در عمل، برای هشت سال برنامهریزی میکردند و به همین دلیل از گرفتن پارهای تصمیمات سخت، بهویژه در سال پایانی دور نخست خود ابا داشتند.
البته استعفای زودهنگام پزشکیان، حتی مانعی برای نامزدی او در انتخابات بعدی فراهم نمیکند، بلکه فقط دوره دولت نخست او را کوتاه میکند. بنابراین اگر او تصمیم به ادامه حضور در سمت ریاستجمهوری برای بار دوم داشته باشد، چه بهتر تن به این اصلاح ساختاری دهد که هدف اصلی آن افزایش کارآمدی و توانمندی دولت است، البته بدون از بین بردن کارکرد نظارتی مجلس.
*دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه علامه طباطبائی
