ایران، شکم پگاسوس؛ روایت یک نقشهنگار آلمانی از مرکزیت تمدن پارس در آسیا
آرش رئیسی نژاد*
این نگاره به نقشه «آسیا، دومین بخش زمین، به شکل پگاسوس» (به لاتین: Asia Secunda Pars Terrae in Forma Pegasi) اشاره دارد که هاینریش بونتینگ (۱۵۴۵–۱۶۰۶)، کشیش و نقشهنگار پروتستان آلمانی، در ۱۵۸۱ کشیده و کل قاره آسیا را بسانِ پگاسوس، اسب بالدار در اساطیر یونانی، بر پایه جعرافیای بطلمیوس ترسیم کرده بود.
بونتینگ ایران (پارس) را در مرکز اسب جای داده؛ جایگاهی که بازتاب درک اروپاییان سده شانزدهم بود که ایران صفوی (۱۵۰۱-۱۷۳۶) را تمدن مرکزی آسیا میدیدند و در دوران زندگی بونتینگ در اوج قدرت خود بود.
مرکزیت ایران در نقشه به پیوند پرسئوس و پارسیان (ایرانیان) اشاره دارد. پگاسوس، اسب «پرسئوس» یکی از سه پهلوان مهم اساطیر یونان باستان، در کنار برادرش «هراکلسِ» (هرکول) و «تسئوس»، بود که در آرگولیس (شمال یونان و مقدونیه) و غرب آسیای کوچک (ترکیه کنونی) که همگی بخشی از شاهنشاهی ایران هخامنشی بود، آوازه بیشتری داشت. برعکس، تسئوس پهلوان بومی آتن بود و هراکلس در تبس مشهور بود.
پرسئوس که فرزند زئوس، خدای خدایان، و دانائه بود، آندرومدا را از چنگال کراکن رهانید و با او ازدواج کرد و فرزندشان پرسس جد خاندان پرسئیدا گشت. بر پایه اساطیر یونانی، پرسئوس جد پارسیان (ایرانیان) بهشمار میرفت!
جایگاه مرکزی پارس (ایران)، همچو شکم و تنه اصلی پیکر پگاسوس که از خون مدوسا که بدست پرسئوس کشته شد زاده شده بود، برای خوانندگان اروپایی آن دوران بار نمادین ژرفی داشت.
نگاره بونتینگ در سرزمین سبز رنگ ایران به چهار بخش پارس، ماد پارت، کرمان و آشور اشاره دارد و آن را در میان دو دریای کاسپین و خلیج فارس (Sinus Persicum) جای داده است. این نگاره یکی از نخستین نقشههای اروپایی است که از واژه Persicum برای این آبراهه بهره برده است.
سند در خاور و دجله در باختر مرزهای کشور را تشکیل داده و نشان از جایگاه محوری ایران در میان هند و میان رودان در برداشت پیشامدرن غرب دارد.
گنجاندن پارسه (تختجمشید یا پرسپولیس) و شوش که پایتختهای باستانی ایران بودند و در کتب مقدس یهودی-مسیحی (استر، دانیال، نحمیا) یاد شده نشان از شیفتگی اروپای رنسانس به دوران کلاسیک و کتاب مقدس داشت.
شهر معاصرتر بغداد نیز در حاشیه غربی دیده میشود که بازتاب نفوذ فرهنگی و سیاسی ایران بر میان رودان بود و وارث دیگر پایتخت باستانی ایران: تیسفون و مدائن!
متن لاتین پایین نقشه به بلروفون اشاره دارد که شیمرا را میکشد، و استعاره پگاسوس آسیا را به تمثیلهای الهیاتی مسیحی پیوند میدهد؛ مسیح بهمثابه بلروفون که اژدها (شیطان) را مغلوب میکند.
*استاد جغرافیای سیاسی
