سالروز شکست تاریخی رومیان از شاهنشاه ایرانی بهوسیله قدرت تابآوری و عمق راهبردی سرزمین
آرش رئیسی نژاد*
1663سال پیش در چنین روزی، امپراتور ژولیان مرتد در نبرد سامرا توسط سربازان ارتش ایران کشته شد. در تابستان سال ۳۶۳ میلادی، امپراتور ژولیان که منتقد رسمیشدن دین مسیحیت بدست کنستانتین و مروج یونانیگری نوافلاطونی بود، در یکی از جاهطلبانهترین لشکرکشیهای تاریخ روم، به قلب بینالنهرین و قلمرو شاهنشاهی ساسانی حمله کرد. هدف شکستن قدرت ایران ساسانی و تثبیت برتری روم در خاور زمین بود.
اما او فرمانروایی را به چالش کشید که سودای بازپسگیری سرزمینهای ایرانی و جبران شکست جدش، نرسی، در برابر دیوکلثیان رومی بود: شاهنشاه شاپور دوم.
شاپور دوم، از مقتدرترین شاهان ساسانی با طولانیترین فرمانروایی در تاریخ ایران (بیش از ۷۲ سال)، نهتنها یک فرمانروا، بلکه معمار یک ماشین جنگی منسجم بود؛ ارتشی متکی بر سوارهنظام سنگین، کمانداران ماهر و تاکتیکهای فرسایشی که بهجای نبرد مستقیم، دشمن را در عمق سرزمین ایران تحلیل میبرد.
محرک ژولیان اما شاهزاده هرمز، برادر شاپور دوم، بود که برای دستیابی به تاج و تخت به رومیان پیوسته بود.
با پیشروی ژولیان در میان رودان، ارتش روم از خطوط تدارکاتی خود فاصله گرفت. آتشزدن منابع، کمبود آذوقه، گرمای شدید و حملات پیوسته ارتش کارآزموده ایران، رومیان را فرسوده ساخت.
درگیریهای سنگین در مارانگا و سپس سامرا نشان داد که ابتکار عمل در میدان نبرد بهطور کامل در دست ارتش ایران به فرماندهی مهران و سورنا است. شاپور با فشار مداوم، اجازه تثبیت به رومیان نداد و آنها را در یک جنگ فرسایشی گرفتار ساخت.
در میانه یکی از این درگیریها بود ژولیان که شخصاً در خط مقدم میجنگید با نیزهای زخمی شد و اندکی بعد جان باخت. مرگ او، نقطه پایان انسجام ارتش روم بود.
در این میان، ژوویان به امپراتوری رسید و برای جلوگیری از نابودی کامل لژیونهای رومی، ناچار شد صلحی تحقیرآمیز با شاپور امضا کند. بدین ترتیب، روم پنج ایالت استراتژیک در شرق رود دجله (ارزانن، موکسوئن، زابدیسن، رهایمن و کوردوئن) که در معاهده سال ۲۹۹ میلادی توسط دیوکلتیان تصرف شده بودند، را به ایران بازگرداند. مهمترین و تلخترین بند معاهده برای رومیان، واگذاری دژ نفوذناپذیر و کلیدی نصیبین به همراه شهرهای سنجار و کاسترا مائوروروم بود.
نبرد سامرا تنها پایان یک لشکرکشی نبود؛ بلکه نمایش برتری یک استراتژی بود: قدرت تابآوری ایران ساسانی در جنگ فرسایشی و مدیریت عمق سرزمینی.
در نبرد سامرا، رؤیای روم برای فتح ایران دگربار نقش بر آب شد و ایرانی که ضعیف جلوه مینمود به رهبری شاهنشاه شاپور دوم سربلند بیرون آمد!
*استراتژیست
