به مناسبت روز حقوق بشر اسلامی؛ نگاهی به حقوق بشر در نظام بینالملل و مکتب اسلام؛ وحدت مبنایی و تنوع ساختاری
وکیل زهرا جوانمردی*
چکیده
حقوق بشر بهعنوان مجموعهای از حقوق ذاتی و فطری انسان، مستقل از اراده دولتها و پیش از هر نظام حقوقی وجود دارد. در مقابل، مکتب اسلام نیز با تکیه بر وحی الهی، چارچوبی جامع برای حفظ کرامت انسانی ارائه کرده است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی نشان میدهد که علیرغم تفاوت در منشأ (عقل بشری در برابر وحی)، در سطح مبانی و کارکردها، همگرایی قابل توجهی میان حقوق بشر مدرن و اسلامی وجود دارد؛ بهگونهای که میتوان آنها را دارای وحدت مبنایی و تنوع ساختاری دانست.
درآمد
حقوق بشر ناظر بر حقوقی است که انسان صرفنظر از تابعیت، دین، نژاد یا هر وضعیت دیگری، بهطور ذاتی از آن برخوردار است. این حقوق برخلاف حقوق موضوعه، ریشه در فطرت انسانی دارند. با شکلگیری دولتهای مدرن، این حقوق در قالب اسناد بینالمللی مانند اعلامیه جهانی حقوق بشر صورتبندی شدند.
در عین حال، اسلام قرنها پیش با تکیه بر آموزههای وحیانی، اصولی را بنیان نهاده که با حقوق بشر معاصر همپوشانی دارند. پرسش اصلی این است که آیا این دو نظام متعارضاند یا قابل جمع؟
در تاریخ اندیشه، فلاسفهای چون جان لاک، روسو، منتسکیو و هابز به تبیین حقوق طبیعی پرداختند. همچنین، حقوق بشر در سه نسل (مدنی-سیاسی، اقتصادی-اجتماعی-فرهنگی، و حقوق جمعی مانند محیط زیست) تقسیم میشود. اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز این حقوق را در قالب مواد مختلف به رسمیت شناخته است.
پیشینه تاریخی
از منظر تاریخی، برخی اندیشمندان منشأ اولیه حقوق بشر را به تمدن ایران باستان و منشور کوروش نسبت میدهند که مفاهیمی مانند آزادی، صلح و رواداری را مطرح کرده است.
این اندیشهها بعدها توسط متفکران اسلامی و ایرانی مانند غزالی، خواجه نصیر، سعدی و مولوی توسعه یافت.
نسل اول حقوق بشری؛ حقوق مدنی و سیاسی
حقوق مدنی شامل حق حیات، کرامت انسانی، آزادی رفتوآمد، حریم خصوصی، امنیت، خانواده و مسکن است.
حق حیات در اعلامیه جهانی (مواد ۱۲ و ۱۳) و در اسلام (آیه ۳۲ سوره مائده) به رسمیت شناخته شده است.
کرامت انسانی در مواد ۴ و ۶ اعلامیه و در آیات ۷۰ اسراء و ۳۰ بقره مورد تأکید است.
مصونیت از شکنجه و رفتار غیرانسانی از اصول مشترک است.
آزادی رفتوآمد (ماده ۱۳ اعلامیه) با آیه «فَسِیرُوا فِی الْأَرْض» همراستاست.
حریم خصوصی و مسکن در ماده ۱۲ اعلامیه و آیات سوره نور تأیید شده است.
مصونیت مکاتبات در اعلامیه و آیه «لا تجسسوا» (حجرات: ۱۲) مشترک است.
آزادی ازدواج نیز در ماده ۱۶ اعلامیه و آیات قرآن مورد تأکید قرار گرفته است.
آزادیهای جمعی و فکری
آزادی تجمع و تشکل در ماده ۲۰ اعلامیه و در قانون اساسی و آموزههای اسلامی به رسمیت شناخته شده است.
آزادی اندیشه و بیان در مواد ۱۸ و ۱۹ اعلامیه و آیاتی چون «لا اکراه فی الدین» و «یستمعون القول» مطرح شده است.
آزادی مطبوعات و رسانهها نیز در هر دو نظام مورد پذیرش است.
حق آموزش در مواد ۲۶ و ۲۷ اعلامیه و در آیات متعدد قرآن و احادیث («طلب العلم فریضة») تأکید شده است.
حقوق سیاسی
حق مشارکت در حکومت (ماده ۲۱ اعلامیه جهانی حقوق بشر) با اصول مردمسالاری در قانون اساسی و اندیشه اسلامی همراستاست.
آزادی احزاب و تشکلها در اعلامیه و قانون اساسی مورد تأیید است.
حق تابعیت (ماده ۱۵) و حق پناهندگی (ماده ۱۴) نیز در اسلام با آیاتی مانند سوره توبه و سیره پیامبر (پیمان حلفالفضول) قابل تطبیق است.
حقوق قضایی
مصونیت از بازداشت خودسرانه (ماده ۹ اعلامیه) در اصول قانون اساسی و تعالیم اسلامی تأکید شده است.
حق دادرسی عادلانه در مواد ۸ و ۱۱ اعلامیه و اصول قانون اساسی و آموزههای قرآنی مانند «اعدلوا» مطرح است.
اصل برائت (ماده ۱۱ اعلامیه و اصل ۳۷ قانون اساسی) در اسلام نیز پذیرفته شده است.
اصل برابری در ماده ۱ و ۲ اعلامیه و آیه ۱۳ حجرات («إن أکرمکم عند الله أتقاکم») بیان شده است.
حقوق نسل دوم (اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی)
حقوق اقتصادی مانند حق رفاه، مسکن، تغذیه و کار در ماده ۲۵ اعلامیه آمده و در اسلام نیز مورد توجه قرار گرفته است («کاد الفقر أن یکون کفراً»).
حق کار و انتخاب شغل در ماده ۲۳ اعلامیه و اصل ۲۸ قانون اساسی و آموزه «لیس للإنسان إلا ما سعی» تأیید شده است.
حق مالکیت در ماده ۱۷ اعلامیه و آیه ۳۲ سوره نساء و اصل ۴۷ قانون اساسی مورد پذیرش است.
حقوق اجتماعی
منع کار اجباری، حق تأمین اجتماعی (ماده ۲۲ اعلامیه و اصل ۲۹)،
حق تشکیل سندیکا و حق اعتصاب در هر دو نظام پذیرفته شدهاند.
حقوق فرهنگی
این حقوق شامل حق آموزش، حق مشارکت فرهنگی، حمایت از آثار علمی و هنری و حفظ میراث فرهنگی است که در اعلامیه جهانی و قانون اساسی و آموزههای اسلامی مورد تأکید قرار گرفتهاند.
برآمد
تحلیل تطبیقی نشان میدهد که حقوق بشر در نظام بینالملل و مکتب اسلام، علیرغم تفاوت در مبانی نظری، در اهداف و مفاهیم دارای همپوشانی گسترده هستند.
اسلام با تکیه بر مبنای الهی، نهتنها این حقوق را به رسمیت شناخته بلکه با ضمانتهای اخلاقی آنها را تقویت کرده است. بنابراین، این دو نظام نه در تعارض، بلکه در بسیاری موارد مکمل و در امتداد یکدیگر قابل تحلیلاند.
*مدیر داخلی کانون وکلای دادگستری مرکز
