مرز تخفیف و تبعیض در بازار آنلاین یک کالا با چند قیمت
مهسا مشایخی، اقتصاددان و مدرس دانشگاه در مطلبی به قیمتگذاری در بازارهای آنلاین پرداخته است. در این مطلب میخوانیم:
قیمت یک کالا یا خدمت آنلاین ممکن است برای همه یکسان نباشد. گاهی تفاوت به ساعت، میزان تقاضا یا هزینه ارائه خدمت مربوط است اما فناوری امکان دیگری هم فراهم کرده است و شرکتها میتوانند با تحلیل رفتار مشتریان، پیشنهادها و قیمتها را برای هر فرد تنظیم کنند.
این روش پرسشهایی درباره انصاف در معامله، حریم خصوصی و حقوق مصرفکنندگان به میان میآورد.خرید اینترنتی در ایران به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است و از سفارش غذا و گرفتن تاکسی تا خرید پوشاک و لوازم خانگی را شامل میشود. در این بازار، قیمتها گاهی در فاصلهای کوتاه تغییر میکنند یا تخفیفهای متفاوتی به مشتریان میرسد.
تغییر قیمت بهخودیخود غیرعادی نیست. فروشندگان در بازارهای سنتی هم با توجه به تقاضا، هزینه تأمین و رقابت قیمتها را تغییر میدهند. تفاوت بازار آنلاین این است که شرکتها میتوانند اطلاعات بیشتری درباره جستوجوها، خریدهای پیشین و واکنش مشتریان به تخفیفها جمعآوری و تحلیل کنند.این اطلاعات ممکن است به بهبود خدمات و پیشبینی تقاضا کمک کند اما میتواند در تعیین پیشنهاد یا قیمت هر مشتری نیز نقش داشته باشد. پرسش اصلی این است که آیا قیمت بر پایه شرایط بازار تعیین شده یا شناخت شرکت از رفتار و توان پرداخت مشتری هم در آن مؤثر بوده است؟
قیمتهای متفاوت در تجربه روزمره تاکسیهای اینترنتی یکی از آشناترین نمونههای قیمتگذاری خودکار در ایراناند. کرایه یک مسیر ممکن است در ساعات مختلف تغییر کند و حتی در فاصله چند دقیقه بالا یا پایین برود.در خرداد ۱۴۰۴، همزمان با افزایش کرایهها در روزهای جنگ، نحوه قیمتگذاری این خدمات بار دیگر مورد توجه قرار گرفت.
نگار عرب، معاون ارتباطات سازمانی تپسی، اعلام کرد که قیمتها با الگوریتمهای هوشمند و متناسب با عرضه و تقاضا تعیین میشوند.در ساعات شلوغ، وقتی درخواست سفر بیشتر و راننده در دسترس کمتر است، افزایش کرایه لزوماً نشانه تبعیض نیست. مسئله متفاوت زمانی شکل میگیرد که دو نفر در شرایط یکسان برای یک خدمت قیمت متفاوتی بگیرند چون سابقه خرید یا رفتار آنلاینشان در محاسبه قیمت مؤثر بوده است.درباره استفاده شرکتهای تاکسی اینترنتی ایران از اطلاعات رفتاری کاربران برای افزایش شخصیسازیشده کرایه، شواهد عمومی کافی وجود ندارد. بنابراین نمیتوان تفاوت قیمتهای مشاهدهشده را بدون بررسی دقیق به چنین رفتاری نسبت داد.
بازاری بزرگ، اطلاعاتی ارزشمند
بر اساس گزارش سالانه تجارت الکترونیکی کشور، ارزش معاملات این بخش در سال ۱۴۰۴ به حدود ۸ هزار و ۲۰۴ هزار میلیارد تومان رسید که رشدی اسمی معادل ۴۹ درصد نسبت به سال قبل را نشان میدهد. تعداد معاملات نیز حدود ۵ میلیارد و ۳۰۰ میلیون فقره اعلام شد.بخشی از افزایش ارزش معاملات را میتوان به تورم و رشد قیمتها نسبت داد و نه صرفاً افزایش خرید مردم. بااینحال، این آمار نشان میدهد که معاملات اینترنتی سهم قابلتوجهی در اقتصاد کشور دارند.
در بازاری با این حجم، حتی تغییر کوچکی در شیوه قیمتگذاری میتواند بر شمار زیادی از معاملات اثر بگذارد.هنوز اطلاعات کافی درباره گستردگی قیمتگذاری شخصیسازیشده در ایران وجود ندارد و بنابراین نمیتوان میزان استفاده از آن یا زیان احتمالی مصرفکنندگان را با اطمینان برآورد کرد.تخفیف اختصاصی به نفع چه کسی است؟
فروشگاههای اینترنتی برای جذب مشتری از کدهای تخفیف و پیشنهادهای ویژه استفاده میکنند. ممکن است کاربر تازهوارد تخفیف بیشتری بگیرد یا مشتری قدیمی به امتیازهای خاصی دسترسی داشته باشد. این روشها بخشی از رقابت تجاریاند و میتوانند خرید را برای بعضی افراد ارزانتر کنند.اما تخفیف اختصاصی نشان میدهد که فروشنده میتواند برای مشتریان مختلف پیشنهادهای متفاوتی داشته باشد.
فرض کنید دو نفر قصد خرید کالایی دو میلیون تومانی را دارند. فروشگاه میداند یکی از آنها معمولاً بدون تخفیف خرید میکند و دیگری فقط به پیشنهادهای ارزانتر واکنش نشان میدهد و ممکن است برای نفر دوم تخفیف بفرستد.این تفاوت لزوماً زیانبار نیست. نگرانی جدیتر زمانی است که شرکت از اطلاعات رفتاری مشتری برای شناسایی کسانی استفاده کند که حاضرند مبلغ بیشتری بپردازند و سپس قیمت بالاتری به آنها پیشنهاد دهد. در این صورت، مشتری ممکن است بیآنکه از قیمتهای دیگر یا مبنای تعیین قیمت خبر داشته باشد هزینه بیشتری بپردازد.
دادههای مشتری چه ارزشی دارند؟
شرکتهای آنلاین میتوانند جستوجوها، خریدهای قبلی و واکنش کاربران به پیشنهادها را تحلیل کنند. این دادهها به برنامهریزی فروش و مدیریت موجودی کمک میکنند اما ممکن است برای تخمین میزان تمایل هر مشتری به پرداخت نیز به کار روند.فرض کنید خریدار حاضر است برای کالایی تا سه میلیون تومان بپردازد درحالیکه قیمت عمومی آن دو میلیون و پانصد هزار تومان است. اگر فروشنده این آمادگی را تشخیص دهد ممکن است قیمت پیشنهادی را افزایش دهد و بخشی از منفعتی را که میتوانست نصیب خریدار شود به درآمد خود تبدیل کند.در مقابل، برخی مشتریان ممکن است قیمت پایینتر بگیرند و بتوانند کالایی را بخرند که در غیر این صورت برایشان گران بود. بنابراین هر قیمت متفاوتی را نمیتوان ناعادلانه دانست و مهم است که تفاوت قیمت بر چه اساسی ایجاد شده و مشتری تا چه اندازه از آن آگاه است.
تجربه جهانی
کمیسیون تجارت فدرال آمریکا در ژانویه ۲۰۲۵ نتایج اولیه بررسی خود درباره قیمتگذاری مبتنی بر اطلاعات مصرفکنندگان را منتشر کرد. این بررسی نشان داد برخی شرکتهای فناوری ابزارهایی در اختیار فروشندگان میگذارند که میتوانند اطلاعات رفتاری مشتریان را برای تنظیم قیمتها و پیشنهادهای تجاری به کار بگیرند.شرکتهای بررسیشده با دستکم ۲۵۰ مشتری تجاری همکاری داشتند. سابقه جستوجو، موقعیت مکانی و رفتار خرید از جمله اطلاعاتی بود که استفاده از آنها در این خدمات مطرح شد.این نتایج اثبات نمیکرد که گرانفروشی گسترده یا استفاده یکسان از این روشها در همه شرکتها رایج است. اهمیت بررسی در این بود که نشان میداد ابزارهای قیمتگذاری مبتنی بر اطلاعات مشتریان در بازار واقعی وجود دارند و این موضوع برای ایران نیز اهمیت دارد چون با افزایش دادههای جمعآوریشده، نیاز به شفافیت درباره نحوه استفاده از آنها بیشتر میشود.
قانون ایران چه میگوید؟
قوانین ایران مقرراتی درباره رقابت و اطلاعرسانی به مصرفکننده دارند. بند «ب» ماده ۴۵ قانون اجرای سیاستهای کلی اصل ۴۴ قانون اساسی، قیمتگذاری تبعیضآمیز را در شرایط مقرر و در چارچوب رفتارهای مخل رقابت ممنوع کرده است. در نتیجه، عرضه کالا یا خدمات مشابه با قیمتهای تبعیضآمیز در شرایط یکسان میتواند از منظر حقوق رقابت بررسی شود.قانون تجارت الکترونیکی نیز فروشنده را موظف میکند اطلاعات لازم درباره کالا یا خدمت و قیمت آن را پیش از خرید در اختیار مشتری بگذارد. مواد ۳۳ و ۳۵ این قانون بر ارائه اطلاعات مؤثر و روشن تأکید دارند.بااینحال، اعلام قیمت نهایی با توضیح مبنای تعیین آن یکی نیست. فروشگاه ممکن است قیمت را درست نمایش دهد اما مشتری نداند اطلاعات رفتاری وی در محاسبه قیمت نقش داشته است. قوانین موجود الزام صریحی برای اعلام استفاده از دادههای رفتاری در قیمتگذاری شخصیسازیشده پیشبینی نکردهاند. از سوی دیگر، هر تفاوت قیمتی هم تخلف نیست و برای ارزیابی آن باید شرایط معامله، هزینههای جانبی و وضعیت رقابت بررسی شود.
نظارت و شفافیت در بازار دیجیتال
در بازار آنلاین، ممکن است قیمت یک کالا یا خدمت برای کاربران مختلف متفاوت باشد بیآنکه آنان از این تفاوت خبر داشته باشند. برای بررسی چنین رفتاری میتوان قیمت را در زمان و شرایط مشابه میان حسابهای مختلف مقایسه کرد. در این مقایسه باید عواملی مانند هزینه ارسال، موقعیت مکانی، زمان درخواست و تخفیفهای معتبر نیز لحاظ شوند.شورای رقابت در چارچوب اختیارات قانونی خود میتواند به رفتارهای مخل رقابت رسیدگی کند. نهادهای حمایت از مصرفکننده نیز در شفافیت اطلاعات و بررسی شکایتهای مرتبط با خرید اینترنتی نقش دارند.الزام شرکتها به اعلام استفاده از دادههای رفتاری در قیمتگذاری، امکان بررسی مستقل شیوه تعیین قیمت و فراهمکردن راهی برای اعتراض مشتریان از جمله راهکارهای قابل بررسی است. هدف چنین اقداماتی لزوماً محدودکردن قیمتگذاری نیست بلکه روشنکردن مبنای تفاوت قیمت و آگاهکردن مصرفکننده از حقوق خود است.اعتماد، بخش مهم معامله است
بازار دیجیتال به اعتماد مشتری وابسته است. خریدار معمولاً فروشنده را از نزدیک نمیبیند و امکان بررسی مستقیم کالا یا خدمت را ندارد پس تصمیمش تا حد زیادی بر اطلاعاتی استوار است که پلتفرم ارائه میکند. اگر مشتری تصور کند قیمت بر اساس توان پرداخت او و بدون توضیح روشن تغییر میکند اعتمادش ممکن است آسیب ببیند حتی اگر تخلفی اثبات نشده باشد.در ایران، قیمتگذاری الگوریتمی در برخی خدمات آنلاین دیده میشود اما درباره استفاده از اطلاعات شخصی برای افزایش قیمت به مشتریان مشخص شواهد مستقل کافی در دست نیست.
بنابراین نه میتوان شرکتها را بیسند متهم کرد و نه باید احتمال چنین رفتاری را نادیده گرفت.با گسترش تجارت الکترونیکی، حمایت از مصرفکننده نیز باید با شیوههای تازه خریدوفروش هماهنگ شود. شفافیت قیمت، امکان بررسی رفتارهای تبعیضآمیز و رسیدگی به شکایتها میتواند به حفظ رقابت و اعتماد عمومی کمک کند.