سرخ و سیاه؛ سریالی که جنجالهایش از قصهاش جلو زدهاست
گاهی یک سریال پیش از آنکه فرصت کند قصهاش را کامل تعریف کند، به موضوع بحث و جدل تبدیل میشود.
فصل سوم، چند دیالوگ جنجالی، چند سکانس بحثبرانگیز، واکنش رسانهها و بعد هم خبر شکایت و احتمال توقیف؛ ناگهان نام یک مجموعه بیشتر از آنکه با شخصیتها و داستانش شناخته شود، با حاشیههایش در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود. سرخ و سیاه ساخته تازه آیدا پناهنده، این روزها دقیقاً در چنین موقعیتی قرار گرفته است.
اما اگر بحث توقیف، شکایت ساترا و دیالوگهای جنجالی را کنار بگذاریم، آیا با سریال خوبی طرف هستیم؟ آیا سرخ و سیاه واقعاً ارزش تماشا دارد یا بخش مهمی از توجهی که به آن جلب شده، محصول همین حاشیههاست؟
ماجرای سرخ و سیاه و خبرهایی که از توقیف میگویند.
سریال سرخ و سیاه از ۲۴ مهر ۱۴۰۵ انتشار خود را در پلتفرم فیلیمو آغاز کرد. این مجموعه پیشتر با نام «جادوی سفید» معرفی شده بود و آیدا پناهنده، کارگردان آثاری چون «ناهید»، «تیتی» و سریال «در انتهای شب»، آن را با همکاری ارسلان امیری نوشته است. پارسا پیروزفر، علی شادمان، ندا جبرائیلی، پردیس پورعابدینی و رضا بهبودی از بازیگران این مجموعهاند.
حاشیهها تقریباً از همان قسمتهای نخست آغاز شدند. خبرگزاری تسنیم در گزارشی با عنوان «چرا دیالوگهای سریال سرخ و سیاه صریح و منشوریاند؟» به برخی شوخیها و عبارتهای جنسی سریال اعتراض کرد. محور انتقاد این رسانه آن بود که آیا چنین دیالوگهایی برای شخصیتپردازی و پیشبرد داستان ضرورت دارند یا میشد همان موقعیتها را با زبانی سنجیدهتر روایت کرد.
در ادامه، خبرهایی درباره شکایت ساترا از فیلیمو منتشر شد. نکته مهم این است که بنا بر توضیحی که از یک مقام مسئول ساترا نقل شده، شکایت در دادگاه علیه پلتفرم فیلیمو مطرح شده بود، نه شخص آیدا پناهنده. بعدتر نیز خبر احضار و بازجویی کارگردان در برخی رسانهها منتشر شد؛ با این حال، جزئیات رسمی و روشنی درباره نهاد احضارکننده، موضوع پرونده و نتیجه آن در دسترس نیست.
اما تازهترین اتفاق، به قسمت ششم سریال مربوط میشود. این قسمت قرار بود جمعه ۲۹ آبان منتشر شود، اما فیلیمو در اطلاعیهای اعلام کرد به دلیل حجم گسترده اصلاحات اعلامشده از سوی ساترا و زمانبر بودن فرایند اعمال آنها، قسمت ششم به زمان وعدهدادهشده نرسیده است. فیلیمو همچنین مدعی شده سازندگان درباره ضرورت و دامنه این اصلاحات ملاحظات و مخالفتهای جدی دارند و قسمت پس از تکمیل فرایند اصلاحات منتشر خواهد شد.
بنابراین، تا زمان تنظیم این گزارش، بهتر است از «توقیف قطعی» صحبت نکنیم. آنچه میدانیم، شکایت قبلی، انتشار خبر احضار کارگردان و تأخیر در انتشار قسمت ششم به دلیل اصلاحات اعلامشده ساتراست. اینها البته اتفاقات کماهمیتی نیستند، اما با صدور حکم رسمی توقیف تفاوت دارند.
عاشقانهای در دل قاجار؛ داستان از کجا شروع میشود؟
سرخ و سیاه داستانش را در فضای ایران دوره قاجار پیش میبرد. شخصیت محوری قصه نوروز، نقاش و خوشنویس جوانی با بازی علی شادمان است که زندگیاش با ورود یک خانواده دورهگرد به شهر و آشنایی با زنی به نام فانوس، با بازی ندا جبرائیلی، مسیر دیگری پیدا میکند.
درگیری خانواده فانوس با مأموران حاکم و مناسبات قدرت، نوروز را هم وارد ماجرایی میکند که دیگر فقط یک رابطه عاشقانه نیست. پای حاکم شهر، با بازی پارسا پیروزفر، اختلاف طبقاتی، خشونت و قدرت به داستان باز میشود. قصه قرار است از یک رابطه شخصی فراتر برود و پیامدهای آن را در بستر زمانی طولانیتری دنبال کند.
عنوان سریال هم بیارتباط با رمان مشهور سرخ و سیاه نوشته استاندال نیست. البته نباید انتظار یک اقتباس وفادار و مستقیم از رمان فرانسوی را داشت؛ آنچه درباره این مجموعه مطرح شده، برداشتی آزاد از جهان مضمونی اثر استاندال است. در هر دو، مسئله فردی که در جامعهای طبقاتی و زیر سایه قدرت زندگی میکند اهمیت دارد؛ کسی که خواستهها و انتخابهای شخصیاش بهسادگی از مناسبات اجتماعی و سیاسی جدا نمیشوند.
مهمترین امتیاز سریال؛ تاریخ از نگاه آدمهای معمولی
یکی از انتخابهای جالب سرخ و سیاه این است که بهجای تمرکز صرف بر شاهان، درباریان و اتفاقات بزرگ تاریخی، سراغ آدمهایی میرود که معمولاً در حاشیه روایتهای رسمی تاریخ قرار میگیرند. نوروز یک نقاش جوان است، فانوس به خانوادهای دورهگرد تعلق دارد و شخصیتهای داستان در موقعیتهایی قرار میگیرند که قدرت سیاسی و اجتماعی میتواند سرنوشتشان را تغییر دهد.
این زاویه دید ظرفیت مهمی دارد. تاریخ فقط مجموعهای از جنگها، قراردادها و تصمیمهای پادشاهان نیست؛ تاریخ در زندگی روزمره آدمهایی هم جریان دارد که شاید هیچوقت نامشان در کتابهای رسمی ثبت نشود. انتخاب یک نقاش جوان و زنی از جامعه دورهگردها برای مرکزیت داستان، امکان روایت همین تاریخ فراموششده را فراهم میکند.
از طرف دیگر، طراحی صحنه و لباس در ساختن جهان تاریخی سریال نقش مهمی دارد. تفاوت میان طبقات اجتماعی تنها در دیالوگها توضیح داده نمیشود؛ در ظاهر شخصیتها، محیط زندگی و نسبت آنها با فضای قدرت نیز دیده میشود. فضاسازی تاریخی، طراحی لباس و صحنه و هماهنگی این عناصر با مضمون اختلاف طبقاتی از نقاط قوتی است که در برخی نقدهای منتشرشده درباره مجموعه به آن اشاره شده است.
آیا صراحت دیالوگها واقعاً به قصه کمک میکند؟
حاشیه اصلی سریال حول برخی دیالوگها و شوخیهای جنسی شکل گرفته است. بخشی از مخاطبان این صراحت را تابوشکنانه و متفاوت ارزیابی کردهاند و گروهی دیگر معتقدند بعضی از این انتخابها بیشتر از آنکه در خدمت داستان باشند، برای جلب توجه مخاطب به کار رفتهاند.
به نظرم اینجا باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: نمایش واقعیتهای ناخوشایند زندگی و استفاده از آنها بهعنوان ابزار جلب توجه. یک اثر تاریخی قرار نیست تصویری پاکیزه و بیتناقض از گذشته ارائه کند. آدمهای دوره قاجار هم مانند انسانهای امروز میل، حسادت، خشونت، طمع و روابط پیچیده داشتهاند. اتفاقاً اگر سینما و سریالسازی بخواهد همه این جنبهها را حذف کند، نتیجه چیزی جز یک تصویر کارتپستالی و غیرواقعی از تاریخ نخواهد بود.
اما این به آن معنا نیست که هر دیالوگ صریحی الزاماً انتخاب درستی است. واقعگرایی فقط به معنای استفاده از کلمات تند یا شوخیهای جنسی نیست. گاهی یک نگاه، سکوت یا واکنش کوتاه میتواند موقعیتی را بسیار مؤثرتر از یک دیالوگ مستقیم روایت کند.
نقدهای منتشرشده درباره سریال نیز همین پرسش را مطرح میکنند که آیا همه این عبارتها برای پیشبرد داستان ضروری بودهاند یا نه. در مقابل، دفاع از آزادی روایت هم نباید به این معنا باشد که هر انتخاب هنری را صرفاً به نام تابوشکنی از نقد معاف کنیم. مسئله اصلی این است که صراحت زبان چه چیزی به شخصیت و جهان داستان اضافه میکند.
بازیها و ریتم؛ جایی که سریال هنوز جای کار دارد.
ترکیب بازیگران سرخ و سیاه یکی از دلایل کنجکاوی مخاطبان است. پارسا پیروزفر در نقش حاکم شهر، علی شادمان در نقش نوروز و ندا جبرائیلی در نقش فانوس، ترکیبی از بازیگران باتجربه و چهرههای نسل جدید را شکل دادهاند. انتخاب پیروزفر برای نقش یک صاحب قدرت در فضای تاریخی نیز بهخودیخود جذاب است؛ بهخصوص برای مخاطبانی که او را بیشتر در نقشهای عاطفی و معاصر دیدهاند.
با این حال، یک مشکل احتمالی در روایت سریال، سرعت بالای پیشبرد اتفاقات و فرصت محدود برای شناخت پیشینه شخصیتهاست. در برخی نقدها نیز به این مسئله اشاره شده که ریتم سریع داستان گاهی اجازه نمیدهد مخاطب به اندازه کافی با انگیزهها و گذشته شخصیتهای اصلی آشنا شود. در نتیجه، ممکن است بعضی رفتارهای نوروز یا دیگر شخصیتها بیش از آنکه از دل روایت بیرون بیایند، ناگهانی و اغراقآمیز به نظر برسند.
این مسئله در یک درام تاریخی اهمیت بیشتری دارد؛ چون مخاطب باید بتواند منطق رفتار شخصیتها را در نسبت با زمانه، طبقه اجتماعی و موقعیتشان درک کند. اگر شخصیتپردازی به اندازه فضاسازی جدی گرفته نشود، زیبایی بصری بهتنهایی نمیتواند بار درام را به دوش بکشد.
بالاخره سرخ و سیاه ارزش دیدن دارد؟
پاسخ کوتاه نویسنده متن این است: بله، دستکم ارزش یک فرصت دادن را دارد؛ اما نه صرفاً به خاطر جنجالهایی که پیرامونش شکل گرفته است.
سرخ و سیاه از نظر ایده مرکزی، انتخاب دوره تاریخی و تمرکز بر زندگی آدمهای فرودست در برابر ساختار قدرت، ظرفیتهای قابلتوجهی دارد. کارگردانی آیدا پناهنده، فضاسازی تاریخی و ترکیب بازیگران نیز دلایلی هستند که میتوانند مخاطب علاقهمند به درامهای شخصیتمحور را به تماشای آن ترغیب کنند.
در مقابل، سریال هنوز در زمینه شخصیتپردازی و بعضی انتخابهای زبانی بینقص نیست. گاهی به نظر میرسد صراحت دیالوگها بیش از اندازه به چشم میآید و برخی شخصیتها فرصت کافی برای شکلگیری پیدا نمیکنند. اینها نقدهایی هستند که باید مستقل از حاشیههای نظارتی و رسانهای جدی گرفته شوند.
در نهایت، شاید مهمترین دلیل برای تماشای سرخ و سیاه این نباشد که چه کلمهای در آن گفته شده یا کدام سکانس باعث اعتراض شده است. مسئله جذابتر، جهانی است که سریال میخواهد بسازد: جهانی که در آن عشق، طبقه، قدرت و خشونت به هم گره میخورند و سرنوشت آدمهای معمولی را تغییر میدهند.
اگر دنبال یک عاشقانه تاریخی ساده و بیدردسر هستید، احتمالاً این مجموعه انتخاب کاملاً مناسبی نیست. اما اگر از سریالهایی خوشتان میآید که در کنار قصه شخصی، سراغ مناسبات اجتماعی و تاریخی هم میروند، سرخ و سیاه میتواند ارزش تماشا داشته باشد. فقط بهتر است آن را به خاطر خود سریال ببینیم، نه برای اینکه ببینیم اینبار چه چیزی قرار است جنجال به پا کند.