فاجعه در صنعت هوانوردی: خسارت مستقیم 30 همتی و بلاتکلیفی مسافران
صنعت هوانوردی یک چهارم از سال را تعطیل بوده است.
گروه اجتماعی، فصل سوم؛
جنگ دوازده روزه و حمله اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران، آسمان ایران را مجموعا چیزی حدود یک فصل 3 ماهه بسته نگه داشت. اتفاقی که صنعت هوانوردی همواره بیمار ایران را بیش از پیش زمینگیر کرده است.
ایرلاینها با بدهیهای سنگین به مسافران مواجه شدند، آژانسها در فشار نقدینگی قرار گرفتند و هنوز سازوکار شفافی برای جبران خسارتها وجود ندارد. در چنین شرایطی، بازگشت اعتماد مسافران و احیای کامل صنعت، نیازمند زمان، حمایت مالی و ثبات سیاسی خواهد بود.
لغو سفر برای 6 میلیون نفر
بر اساس دادههای منتشرشده از منابع هوانوردی، با آغاز حملات، بخش بزرگی از آسمان خاورمیانه عملاً ناامن شد. در نتیجه، تنها طی یک هفته نخست، حدود ۲۳ هزار پرواز در منطقه لغو شد و فعالیت در دستکم هفت فرودگاه اصلی متوقف شد.
برخی برآوردهای غیررسمی حتی از لغو تا ۵۲ هزار پرواز و اختلال برای حدود ۶ میلیون مسافر خبر میدهند.
خسارت مالی به ایرلاینها
لغو پروازها تنها بخش کوچکی از بحران بود. طبق اعلام انجمن شرکتهای هواپیمایی ایران، زیان ناشی از توقف پروازها در دوره جنگ، بهویژه همزمان با سفرهای نوروزی، روزانه بیش از ۷۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است. مجموع این خسارات طی حدود ۴۰ روز به نزدیک ۳۰ هزار میلیارد تومان(30 همت) رسیده است.
این رقم صرفاً شامل «عدمالنفع» (از دست رفتن درآمد پروازها) است و خسارتهای مستقیم مانند تخریب زیرساختها، آسیب به فرودگاهها و نابودی یا زمینگیر شدن دهها هواپیما را دربر نمیگیرد. طبق گزارشها، حدود ۲۰ هواپیمای مسافربری کاملاً منهدم و بیش از ۴۰ فروند دیگر آسیب دیدهاند. این در حالی است که پیش از این نیز وضعیت شرکتهای هواپیمایی ایرانی، به دلیل اعمال تحریمها، وضعیتی بیمارگونه بود. عدم واردات قطعات هواپیما، عدم واردات ناوگان جدید و قیمتگذاری دستوری برای ایرلاینهای ایرانی در سالهای اخیر بحرانی همیشگی ساخته بود که با بسته شدن آسمان ایران به اوج خود رسید.
افزایش بدهی ایرلاینها به مسافران
لغو گسترده پروازها بهطور مستقیم باعث ایجاد بدهی سنگین ایرلاینها به مسافران شد. در شرایط عادی، شرکتهای هواپیمایی موظف به استرداد وجه بلیتهای لغوشده هستند، اما در این بحران، حجم بیسابقه لغو پروازها، کاهش شدید جریان نقدینگی ایرلاینها و مسدود شدن بخشی از زیرساختهای عملیاتی، باعث افزایش بدهیها شده است.
در نتیجه، بسیاری از ایرلاینها با کمبود نقدینگی مواجه شدند و بازپرداختها با تأخیر انجام شد یا بهصورت اعتبار سفر به مسافران ارائه گردید.
آیا پول مسافران بازگردانده شد؟
اطلاعات رسمی کامل و یکپارچهای درباره میزان بازپرداختها منتشر نشده، اما گزارشهای رسانهای و اظهارات کارشناسان نشان میدهد که بخشی از وجوه به صورت تدریجی بازگردانده شده، در مورادی بازپرداختها به تعویق افتاده است و برخی ایرلاینها نیز به دلیل عدم وجود نقدینگی کافی به مسافران به جای جبران خسارت نقدی، اعتبار سفر دادهاند.
با این حال آنچه در شبکههای اجتماعی، با وجود دسترسی محدود مردم به اینترنت آزاد، دیده میشود حکایت از شکایت گسترده مسافران در مورد عدم پرداخت بلیطهای مسترد شده دارد.
چه کسی مسئول است؟
از نظر حقوقی، در ایران «متعهد اصلی» بازپرداخت وجه، شرکت هواپیمایی است، نه پلتفرم فروش بلیت. پلتفرمها (آژانسها یا سایتها) صرفاً واسطه فروش هستند.
با این حال، در عمل مسافران معمولاً درخواست خود را از پلتفرم ثبت میکنند، پلتفرم پس از دریافت وجه از ایرلاین، آن را به مسافر منتقل میکند؛ بنابراین، تأخیر در بازپرداخت اغلب به دلیل عدم تسویه از سوی ایرلاینهاست، نه پلتفرمها.
به نظر میرسد که پس از باز شدن محدود آسمان ایران، بسیاری از ایرلاینها، آژانسها و پلتفرمهای فروش بلیط را راضی کردهاند تا بازپرداخت مسافران را از سود بلیطهای در حال فروش پرداخت کنند.
با توجه به محدود بودن پروازهای فعلی و کم شدن تعداد ناوگانها، بازگشت وجوه از این طریق ممکن است مدتها به طول بیانجامد؛ این در حالی است که تورم بالا در اقتصاد کشور، ارزش پول مسافران را روزانه دستخوش تغییر میکند.
30 همت کجاست؟
سوال اصلیای که مطرح میشود این است که پول بلیطها، هزینه مخارج مصرفی پروازها میشود و به گفته خود ایرلاینها تنها بخش محدودی از آن سود شرکتهای هوایپمایی است. حالا که پروازی انجام نشده است، پول مسافران صرف چه هزینهای شده که ایرلاینها نمیتوانند آن را باز گردانند؟
به نظر میرسد که قیمتگذاری دستوری برای شرکتهای هواپیمایی داخلی، باعث شده است تا هزینهها و درآمدهای این شرکتها همخوانی نداشته و درآمد پروازهای آینده را صرف انجام پروازهای قبلی کنند.
متولی نظارت و حل اختلاف
نهاد اصلی ناظر در این حوزه، «سازمان هواپیمایی کشوری» است که وظیفه دارد بر اجرای حقوق مسافران نظارت کند، به شکایات رسیدگی کند و دستورالعملهای استرداد وجه را ابلاغ کند.
این در حالی است که این سازمان تاکنون تنها به انتشار چند بیانیه مبنی بر لزوم استرداد وجوه توسط ایرلاینها، بسنده کرده است و هیچ ساز و کار مشخص یا زمانبندی خاصی را در اختیار مسافران نگذاشته است.
خسارت آژانسها و زنجیره خدمات
آسیبها فقط محدود به ایرلاینها نبود. آژانسهای مسافرتی، شرکتهای خدمات فرودگاهی و حتی کسبوکارهای گردشگری نیز متضرر شدند.
طبق برآوردها، اگر کل زنجیره صنعت هوانوردی در نظر گرفته شود، رقم خسارت بسیار فراتر از ۳۰ هزار میلیارد تومان خواهد بود.
بسیاری از آژانسها به دلیل بازگشت اجباری پول به مشتریان، در حالی که هنوز پول خود را از ایرلاینها دریافت نکرده بودند، با بحران نقدینگی روبهرو شدند.
چه کسی خسارتها را جبران میکند؟
در شرایط جنگی، جبران خسارتها معمولاً به چند مسیر وابسته است:
1. حمایتهای دولتی (وام، تسهیلات یا کمک بلاعوض)
2. بیمههای بینالمللی (در صورت پوشش ریسک جنگ)
3. پیگیری حقوقی در مجامع بینالمللی
با این حال، گزارشها نشان میدهد هنوز سازوکار مشخص و کاملی برای جبران خسارت همه بازیگران این صنعت اعلام نشده است. در واقع میزان آسیب به زیرساختهای کلیدی کشور در همه صنایع به قدری زیاد بوده است که رسیدگی به تمامی آنان شاید سالها زمانبر باشد.
