بحران مالیاتی به انتظام میانجامد؟
بودجه ۱۴۰۵ با اعمال مشوقهای هدفمند، مالیات بر داراییهای باارزش و توسعه شفافیت مالی، به دنبال افزایش عدالت مالیاتی و تأمین پایدار منابع دولت است.
گروه اقتصاد، فصل سوم؛
نظام مالیاتی ایران در سال ۱۴۰۵، همزمان با تأکید دولت بر «انضباط مالی و کسری صفر»، بیش از هر زمان دیگری به ستون اصلی تأمین منابع پایدار کشور تبدیل شده است. در شرایطی که سهم درآمدهای مالیاتی به حدود ۸۰ درصد منابع دائمی دولت رسیده، احکام بودجهای امسال از یک تغییر رویکرد مهم حکایت دارند؛ تغییری که نظام مالیاتی را از ابزار صرف درآمدزایی به ابزاری برای حمایت هدفمند از اقتصاد، توزیع عادلانه بار مالیاتی و ارتقای حکمرانی اقتصادی تبدیل میکند.
این تحول، تنها پاسخی به الزامات اقتصاد ایران برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی نیست، بلکه در امتداد تجربه تاریخی بسیاری از کشورها قرار دارد؛ تجربهای که نشان میدهد نظامهای مالیاتی مدرن معمولاً در دل بحرانها، جنگها و ضرورتهای بزرگ اقتصادی شکل گرفته و تکامل یافتهاند.
کالبدشکافی احکام مالیاتی بودجه ۱۴۰۵
قانون بودجه ۱۴۰۵ مجموعهای از مشوقها، معافیتها و پایههای مالیاتی جدید را با هدف افزایش شفافیت و عدالت مالیاتی پیشبینی کرده است.
پاداش به شفافیت و رشد اقتصادی
بر اساس احکام بودجه، بهرهمندی از مشوقهای مالیاتی موضوع تبصره ۷ ماده ۱۰۵ و تبصره ماده ۱۳۱ قانون مالیاتهای مستقیم، منوط به رشد حداقل ۴۵ درصدی درآمد ابرازی عملکرد سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل شده است. این سیاست در عمل تلاش میکند میان شفافیت اقتصادی و بهرهمندی از مشوقهای مالیاتی ارتباط مستقیم برقرار کند.
مالیات بر داراییهای با ارزش بالا
در بخش مالیات بر ثروت، خودروهای لوکس با ارزش بیش از ۷۵ میلیارد ریال مشمول مالیات یک درصدی نسبت به مازاد ارزش خود خواهند شد.
همچنین زمینهای مسکونی با ارزش بیش از ۵۰۰ میلیارد ریال و واحدهای مسکونی، اداری و تجاری با ارزش بیش از ۷۵۰ میلیارد ریال، مشمول مالیات سالانه معادل دو در هزار نسبت به مازاد ارزش تعیینشده هستند. این سیاست با هدف افزایش سهم داراییهای بزرگ در تأمین هزینههای عمومی طراحی شده است.
تعیین کف مالیاتی برای سودهای کلان
یکی دیگر از تغییرات مهم بودجه ۱۴۰۵، تعیین حداقل نرخ مؤثر مالیات برای شرکتهای بزرگ است. بر این اساس، اشخاص حقوقی دارای سود بیش از ۳۰۰ میلیارد ریال، حتی با وجود برخورداری از معافیتها و مشوقها، باید حداقل ۱۰ درصد مالیات مؤثر پرداخت کنند. هدف از این اقدام، جلوگیری از کاهش بیش از حد بار مالیاتی بنگاههای بزرگ و ایجاد توازن بیشتر در نظام مالیاتی است.
حمایت از خدمات عمومی و سلامت
در راستای تقویت زیرساختهای سلامت و امدادرسانی، واردات چهار هزار دستگاه آمبولانس و خودروهای امدادی از پرداخت حقوق گمرکی و مالیات معاف شده است.
همچنین برای تأمین منابع مورد نیاز طرح متناسبسازی حقوق بازنشستگان، نرخ مالیات بر ارزش افزوده یک واحد درصد افزایش یافته است.
انرژی، کالاهای آسیبرسان و شفافیت تراکنشها
در حوزه انرژی، بنزین سوپر وارداتی با نرخ صفر مالیات بر ارزش افزوده عرضه خواهد شد. در مقابل، برای کالاهای آسیبرسان حداقل عوارض دو درصدی در نظر گرفته شده است.
از سوی دیگر، تمامی جایگاههای عرضه سوخت مکلف شدهاند صددرصد تراکنشهای خود را از طریق صدور صورتحساب الکترونیکی ثبت کنند؛ اقدامی که در راستای توسعه شفافیت و تکمیل زنجیره دادههای مالیاتی ارزیابی میشود.
جزئیات عوارض خروج از کشور
مطابق قانون بودجه، عوارض خروج از کشور برای سفر اول، دوم و سوم به ترتیب ۹، ۱۵ و ۲۲ میلیون ریال تعیین شده است.
برای زائران عتبات عالیات نیز نرخ عوارض خروج هوایی ۹۰۰ هزار ریال و برای سفرهای زمینی و دریایی ۳۰۰ هزار ریال خواهد بود. همچنین زائران اربعین در بازه زمانی ۱۶ تیر تا ۱۶ مرداد از پرداخت عوارض خروج زمینی معاف هستند.
مالیات و تاریخ؛ چگونه بحرانها نظامهای مالیاتی مدرن را ساختند؟
مرور تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد که بسیاری از مهمترین نوآوریهای مالیاتی جهان در دورههای جنگ و بحران شکل گرفتهاند. دولتها برای تأمین هزینههای سنگین جنگی ناچار شدند ساختارهای مالیاتی کارآمدتر، شفافتر و گستردهتری ایجاد کنند.
تولد دیوانسالاری مالیاتی
نیاز به تأمین مالی ارتشهای حرفهای باعث شد دولتها از شیوههای سنتی و غیرمتمرکز اخذ مالیات فاصله بگیرند و سازمانهای تخصصی مالیاتی را شکل دهند. اصلاحات اداری بریتانیا و تحولات فرانسه پس از جنگهای ناپلئونی از نمونههای برجسته این روند به شمار میروند.
ظهور مالیات بر درآمد
یکی از مهمترین دستاوردهای این دوره، ابداع مالیات بر درآمد بود. بریتانیا در سال ۱۷۹۹ برای تأمین هزینههای جنگ با ناپلئون نخستین نظام مالیات بر درآمد را ایجاد کرد.
در ایالات متحده نیز مالیات بر درآمد فدرال ابتدا در سال ۱۸۶۱ برای تأمین هزینههای جنگ داخلی وضع شد و سپس در سال ۱۹۱۳ به یکی از ارکان دائمی نظام مالی آمریکا تبدیل شد.
گسترش مالیات تودهای
جنگ جهانی دوم نقطه عطف دیگری در تاریخ مالیات بود. در این دوره، مالیات از ابزاری محدود برای طبقات پردرآمد به سازوکاری فراگیر برای کل جامعه تبدیل شد.
همزمان، سیستم «کسر مالیات از حقوق» یا Withholding برای نخستین بار در آمریکا طراحی و اجرا شد؛ روشی که امکان تأمین مستمر منابع مالی دولت را بدون ایجاد فشار ناگهانی بر خانوارها فراهم میکرد و بعدها به یکی از رایجترین شیوههای وصول مالیات در جهان تبدیل شد.
بررسی همزمان احکام بودجه ۱۴۰۵ و تجربه تاریخی کشورها نشان میدهد که مالیات در اقتصادهای مدرن دیگر صرفاً ابزاری برای تأمین هزینههای دولت نیست. امروز نظام مالیاتی به یکی از مهمترین ابزارهای تحقق عدالت اجتماعی، ارتقای شفافیت اقتصادی، بهبود حکمرانی و دستیابی به توسعه پایدار تبدیل شده است. از این منظر، اصلاحات مالیاتی سال ۱۴۰۵ را میتوان بخشی از تلاش برای حرکت به سوی دولتی منضبطتر، اقتصادی شفافتر و نظامی کارآمدتر در تخصیص منابع عمومی دانست.
