واکاوی اظهارات دبیرکل ناتو درباره نقش قارهسبز در جنگ علیه ایران؛
اعترافی که اروپا را در برابر چالش حقوقی قرار داد: آیا ناتو مسئولیت بینالمللی دارد؟
اظهارات اخیر مارک روته، دبیرکل ناتو، درباره استفاده گسترده ایالات متحده از پایگاههای نظامی مستقر در اروپا برای پشتیبانی از عملیات نظامی علیه ایران، بار دیگر نقش کشورهای اروپایی در این بحران را به کانون توجه افکار عمومی و محافل حقوقی بینالمللی کشاند.
فرشاد گلزاری؛
اگرچه دولتهای اروپایی طی ماههای گذشته همواره تلاش کرده بودند مشارکت خود در این درگیری را محدود، غیرمستقیم یا صرفاً در قالب همکاریهای لجستیکی توصیف کنند، اما سخنان دبیرکل ناتو روایت متفاوتی را مطرح کرد که دستکم از منظر حقوق بینالملل میتواند پیامدهایی فراتر از یک موضعگیری سیاسی داشته باشد.
روته در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز اعلام کرد که کشورهای عضو ناتو پایگاههای خود را در اختیار ارتش آمریکا برای انجام عملیات نظامی قرار دادهاند و صدها پرواز نظامی از خاک اروپا انجام شده است. وی بهطور مشخص از ایتالیا به عنوان یکی از مراکز اصلی پشتیبانی این عملیات نام برد و اعلام کرد صدها هواپیمای آمریکایی از پایگاههای این کشور برای پشتیبانی از عملیات علیه ایران به پرواز درآمدهاند.
این اظهارات تنها چند ساعت پس از انتشار، با واکنش رسمی دولت ایتالیا روبهرو شد. وزارت دفاع ایتالیا ضمن رد برداشت ارائه شده از سخنان دبیرکل ناتو تأکید کرد که رُم هیچ مجوزی برای انجام عملیات رزمی از خاک خود علیه ایران صادر نکرده و صرفاً اجازه استفاده از برخی امکانات در چارچوب مأموریتهای فنی، ترابری و لجستیکی را داده است. وزیر دفاع ایتالیا نیز سخنان روته را گمراهکننده توصیف کرد و اعلام کرد هرگونه درخواست آمریکا که فراتر از همکاریهای غیررزمی بوده، از سوی دولت ایتالیا رد شده است.
صرفنظر از اختلاف روایت میان ناتو و دولت ایتالیا، اصل این موضوع که خاک کشورهای اروپایی تا چه اندازه در عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران مورد استفاده قرار گرفته، اکنون به یک مسئله حقوقی مهم تبدیل شده که میتواند مبنای استدلالهای حقوقی ایران در مجامع بینالمللی قرار گیرد.
چرا اظهارات دبیرکل ناتو از منظر حقوق بینالملل اهمیت دارد؟
در حقوق بینالملل، اظهارات مقامات عالیرتبه دولتها و سازمانهای بینالمللی، بهویژه زمانی که در چارچوب وظایف رسمی آنها بیان شود، صرفاً یک موضعگیری رسانهای تلقی نمیشود. چنین اظهاراتی در بسیاری از پروندههای بینالمللی به عنوان «دلیل اثباتی» مورد استناد قرار گرفتهاند اما باید دانست که این اظهارات بهتنهایی برای اثبات مسئولیت یک دولت کافی نیستند و باید با سایر ادله تجمیع و تکمیل شوند.
از همین منظر، سخنان دبیرکل ناتو میتواند برای ایران از حیث اثبات نقش لجستیکی برخی دولتهای اروپایی اهمیت داشته باشد. اگر ثابت شود که یک دولت آگاهانه قلمرو، پایگاه نظامی، فرودگاه یا تأسیسات خود را در اختیار عملیات نظامی علیه دولت دیگری قرار داده، این اقدام میتواند در چارچوب قواعد مسئولیت بینالمللی دولتها مورد بررسی قرار گیرد.
واکنش جمهوری اسلامی در برابر اعتراف ناتو
در همین راستا، مقامات کشورمان نیز به سرعت به این موضوع واکنش نشان دادند. به عنوان مثال کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزیر امور خارجه کشورمان با استناد به قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد اعلام کرد که «در اختیار قرار دادن سرزمین یک کشور برای استفاده دولت ثالث در ارتکاب تجاوز علیه کشور دیگر، از مصادیق تجاوز محسوب میشود».
همچنین اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز تأکید کرد که اظهارات دبیرکل ناتو، در صورت صحت، بیانگر مشارکت فعال برخی اعضای سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در حمله نظامی علیه ایران خواهد بود.
با این حال، در حقوق بینالملل صرف استناد به یک اظهارنظر رسانهای برای اثبات مسئولیت دولتها کافی نیست. تهران برای آنکه بتواند چنین ادعایی را در یک مرجع قضایی بینالمللی مطرح کند، باید مجموعهای از اسناد، دادههای عملیاتی، تصاویر ماهوارهای، اطلاعات پروازی، اسناد رسمی و سایر مدارک اثباتی را نیز ارائه دهد تا نشان دهد استفاده از خاک کشورهای اروپایی مستقیماً در اجرای عملیات نظامی مؤثر بوده است.
قطعنامه ۳۳۱۴: مهمترین سند بینالمللی درباره تعریف تجاوز
یکی از مهمترین اسناد حقوق بینالملل در این زمینه، قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل متحد است که در سال ۱۹۷۴ پس از سالها مذاکره میان دولتها تصویب شد. این قطعنامه نخستین تعریف نسبتاً جامع از مفهوم «تجاوز» را ارائه کرد و اگرچه از نظر حقوقی همانند قطعنامههای شورای امنیت الزامآور نیست، اما طی دهههای گذشته به یکی از مهمترین منابع تفسیری حقوق بینالملل عرفی تبدیل شده است.
ماده ۳ این قطعنامه مصادیق مختلف تجاوز را برمیشمارد و در جایی تصریح میکند که اگر دولتی سرزمین خود را در اختیار دولت دیگری قرار دهد تا از آن برای ارتکاب تجاوز علیه کشور ثالث استفاده شود، این اقدام نیز میتواند از مصادیق عمل تجاوز تلقی شود. لذا همین بند، محور اصلی استدلال حقوقی مقامات کشورمان در واکنش به اظهارات دبیرکل ناتو است.
البته حقوقدانان بینالمللی تأکید میکنند که اجرای این بند نیازمند احراز چند شرط اساسی است؛ از جمله اینکه دولت میزبان از ماهیت عملیات نظامی آگاهی داشته باشد، استفاده از قلمرو آن با رضایت دولت صورت گرفته باشد و میان این همکاری و عملیات نظامی رابطه مستقیم و مؤثر وجود داشته باشد.
به همین دلیل، اثبات چنین مسئولیتی صرفاً با استناد به یک مصاحبه یا یک اظهارنظر سیاسی امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند روندی مشخص و جامع از جمعآوری اسناد و بررسی قضایی خواهد بود.
