راهکار ۹ ماده‌ای برای ساماندهی پایش آلودگی هوا

به گزارش فصل سوم به نقل از  روابط عمومی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، این مرکز در گزارشی تازه، نظام کنونی پایش کیفیت هوا در ایران را با چالش‌های ساختاری و فنی جدی توصیف کرده و هشدار داده که نبود داده‌های معتبر، پیوسته و دارای پوشش مکانی کافی، مدیریت مؤثر بحران آلودگی هوا را با اختلال مواجه ساخته است.

به گفته کارشناسان این مرکز، شبکه فعلی ایستگاه‌های سنجش آلودگی در کشور، اگرچه شامل ایستگاه‌های مرجع است، اما از نظر توزیع جغرافیایی، تداوم زمانی داده‌ها، کالیبراسیون منظم و پاسخگویی به نیازهای نوین مدیریت کیفیت هوا، دچار محدودیت‌های اساسی است. این ضعف‌ها موجب شده که داده‌های موجود در بسیاری از موارد، نتوانند مبنای تصمیم‌گیری‌های سلامت‌محور یا سیاست‌گذاری مبتنی بر عدالت محیطی قرار گیرند.

در این گزارش که روز شنبه منتشر شده، آمده است: «آلودگی هوای محیطی در ایران به یک بحران ملی با پیامدهای گسترده سلامت، اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است و کیفیت نظام پایش، نقش تعیین‌کننده‌ای در شناسایی ابعاد بحران و ارزیابی اثربخشی سیاست‌ها دارد.»

تحول جهانی به سمت «پایش ترکیبی»

کارشناسان مرکز پژوهش‌ها با اشاره به تجارب کشورهای پیشرو تأکید کرده‌اند که در دو دهه اخیر، رویکرد جهانی پایش کیفیت هوا از اتکای صرف به ایستگاه‌های ثابت و پرهزینه، به سمت «پایش ترکیبی» تغییر یافته است. این مدل جدید بر ادغام داده‌های ایستگاه‌های مرجع، حسگرهای کم‌هزینه، تصاویر ماهواره‌ای و مدل‌های پیشرفته تحلیلی – از جمله هوش مصنوعی – استوار است و امکان پوشش مکانی گسترده‌تر، کاهش هزینه‌ها و تحلیل دقیق‌تر الگوهای آلودگی را فراهم می‌کند.

بر اساس این گزارش، در نظام‌های مدرن، ایستگاه‌های مرجع همچون ستون فقرات دقت عمل می‌کنند، شبکه‌های متراکم حسگرهای ارزان‌قیمت پایش محله‌ای را ممکن می‌سازند، داده‌های ماهواره‌ای دید منطقه‌ای ارائه می‌دهند و مدل‌های پیش‌بینی‌گر مبتنی بر یادگیری ماشین، وظیفه ادغام و تفسیر داده‌ها را بر عهده دارند. در این الگو، «سوپرایستگاه‌های» تخصصی نیز برای منشأیابی پیشرفته آلاینده‌ها در مناطق بحرانی مستقر می‌شوند.

پیشنهادهای ۹ گانه برای اصلاح نظام پایش

مرکز پژوهش‌های مجلس در این گزارش، برای خروج از وضعیت موجود، مجموعه‌ای از راهکارهای سیاستی را به دستگاه‌های اجرایی از جمله سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان هواشناسی کشور پیشنهاد داده است. ایجاد شبکه ملی یکپارچه داده با انتشار برخط اطلاعات از طریق داشبوردهای عمومی و درگاه‌های برنامه‌نویسی (API) به منظور افزایش شفافیت و اعتماد عمومی، تدوین دستورالعمل اجرایی برای استفاده از حسگرهای کم‌هزینه شامل الزامات کالیبراسیون و معیارهای پذیرش داده‌ها و اجرای پایلوت‌های پایش ترکیبی در دو یا سه کلان‌شهر آلوده، پیش از توسعه ملی از جمله این راهکارها است.

در ادامه به گسترش شبکه‌های متراکم حسگری در محله‌ها، مدارس و مناطق کم‌برخوردار برای شناسایی نقاط داغ آلودگی و تحلیل عدالت محیطی، بهره‌گیری ساختاریافته از داده‌های ماهواره‌ای برای پوشش شکاف‌های مکانی و پیش‌بینی رویدادهایی نظیر گردوغبار و وارونگی دما، ایجاد قطب علمی تلفیق داده‌ها در سازمان حفاظت محیط زیست با استفاده از مدل‌های جوی و یادگیری ماشین و توسعه مدل‌های پیش‌بینی مبتنی بر هوش مصنوعی برای تصمیم‌گیری ساعتی و روزانه، حمایت از پژوهش و بومی‌سازی فناوری‌های نوین در دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان و توانمندسازی نیروی انسانی در حوزه کالیبراسیون، تحلیل داده‌های ماهواره‌ای و نگهداشت تجهیزات اشاره شده است.

فقدان داده معتبر؛ مانعی بر سر راه مدیریت بحران

در این گزارش تأکید شده است که بدون دسترسی به داده‌های مستمر و باکیفیت، امکان اولویت‌بندی مداخلات، ارزیابی اثربخشی سیاست‌های کاهش آلودگی و حتی آگاهی‌رسانی مؤثر به عموم شهروندان وجود ندارد. به گفته کارشناسان، «نظام پایش مدرن باید به سیستم عصبی مرکزی حکمرانی هوشمند کیفیت هوا تبدیل شود» و نباید صرفاً یک فعالیت فنی تلقی گردد.

بر اساس آمارهای موجود در گزارش، آلودگی هوا در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و سلامت عمومی ایران مطرح بوده و کلان‌شهرهایی مانند تهران، اصفهان و اهواز به‌طور مکرر با روزهای ناسالم مواجه هستند. با این حال، فقدان یک شبکه پایش به‌روز و فراگیر، امکان مقایسه دقیق روندهای آلودگی در سطح ملی را با محدودیت مواجه کرده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس در پایان گزارش خود خواستار اقدام فوری قوه مجریه و نهادهای نظارتی برای اجرای این پیشنهادها شده و تأکید کرده است که ادامه وضعیت موجود، هزینه‌های سنگین بهداشتی، اقتصادی و اجتماعی را برای کشور به همراه خواهد داشت.

انتهای پیام/