از دهقان تا کارمند: انقلاب هوش مصنوعی چه بر سر مشاغل خواهد آورد؟
روزگاری زمین مرکز زندگی اقتصادی انسان بود. بیشتر مردم در روستاها زندگی میکردند، روی زمین کار میکردند و حاصل کارشان را به بازار میبردند. سپس ماشینها وارد شدند. کارخانهها شکل گرفتند، شهرها بزرگ شدند و میلیونها دهقان به کارگر تبدیل شدند. انقلاب صنعتی تنها شیوه تولید را تغییر نداد، بلکه زندگی، روابط اجتماعی و تصور انسان از آینده را دگرگون کرد.
به گزارش فصل سوم؛ اکنون، چند قرن بعد، جهان بار دیگر در آستانه تغییری بزرگ است. این بار قرار نیست تنها ماشینهایی ساخته شود که سریعتر یا قویتر از انسان کار میکنند. ماشینها در حال یادگیری نوشتن، ترجمه، تحلیل، برنامهریزی و حتی کمک به تصمیمگیری هستند.
اگر انقلاب صنعتی دهقان را به کارگر تبدیل کرد، انقلاب هوش مصنوعی با کارمند چه خواهد کرد؟
این پرسش در نگاه نخست شاید اغراقآمیز به نظر برسد، اما کافی است به اطراف نگاه کنیم. حسابداری که تا دیروز ساعتها صرف بررسی اسناد میکرد، تحلیلگری که روزهایش را به پردازش داده میگذراند، مترجمی که با متنهای طولانی سروکار داشت و کارمندی که بخش بزرگی از وقتش صرف گزارشنویسی و مکاتبات اداری میکرد، اکنون با ابزارهایی روبهرو هستند که میتوانند بخشی از کارشان را در چند دقیقه انجام دهند.
البته قرار نیست همه این افراد بهزودی شغل خود را از دست بدهند. مسئله پیچیدهتر است و ممکن است شغل باقی بماند، اما به شمار سابق نیروی انسانی نیاز نباشد. ممکن است کارمندی همچنان پشت همان میز بنشیند، اما بخش بزرگی از وظایفی که بهخاطر آن حقوق میگرفت، به ماشین سپرده شود.
این بار ماشین به سراغ ذهن انسان آمده است
در انقلاب صنعتی، ماشینها جای بخشی از توان جسمانی انسان را گرفتند، اما همچنان به انسان نیاز داشتند تا آنها را اداره کند، نظارت کند و تصمیم بگیرد چه چیزی و چگونه تولید شود.
در انقلاب کنونی، هوش مصنوعی وارد بخشهایی از فعالیت انسانی شده که زمانی تصور میشد تنها از عهده ذهن انسان برمیآید. نوشتن، محاسبه، تحلیل، تشخیص الگو و حتی تولید ایده دیگر انحصار انسان نیست.
این تغییر تنها به کارهای ساده و تکراری محدود نمیشود. بخشی از مشاغل تخصصی و تحصیلکرده نیز در معرض آن قرار گرفتهاند. به همین دلیل، نگرانی فقط به کارگران کارخانهها محدود نیست. کارمندان، کارشناسان، حسابداران، حقوقدانان، برنامهنویسان و مدیران نیز باید درباره آینده شغلی خود بیندیشند.
گزارشهای بینالمللی این نگرانی را تأیید میکنند. صندوق بینالمللی پول در گزارش ژانویه ۲۰۲۴ برآورد کرده است که حدود ۴۰ درصد مشاغل جهان به درجات مختلف در معرض تأثیر هوش مصنوعی قرار دارند و این رقم در کشورهای پیشرفته به حدود ۶۰ درصد میرسد. اما در معرض تأثیر قرار گرفتن به معنای حذف شغل نیست. در بسیاری از موارد، شکل انجام کار تغییر خواهد کرد.
شاید پرسش دقیقتر این باشد که کدام بخش از کارهای امروز ما، فردا دیگر به انسان نیاز نخواهد داشت.
مسئله تنها بیکاری نیست
وقتی درباره هوش مصنوعی و اشتغال حرف میزنیم، معمولاً ذهن به سوی بیکاری میرود. اما شاید مهمترین تغییر، حذف کامل مشاغل نباشد، بلکه تغییر ارزش اقتصادی کار انسان باشد.
فرض کنید شرکتی برای انجام کاری به ده متخصص نیاز دارد. اگر با کمک هوش مصنوعی همان کار با دو نفر انجام شود، شرکت هزینه کمتری میپردازد، سریعتر کار میکند و احتمالاً سود بیشتری به دست میآورد. از دید بنگاه، این یک موفقیت است. اما برای هشت نفری که دیگر به آنها نیازی نیست، ماجرا کاملاً متفاوت است.
اینجا پرسشی مهم مطرح میشود: سود حاصل از این افزایش بهرهوری به چه کسی میرسد؟
آیا کارکنان باقیمانده حقوق بیشتری میگیرند؟ آیا ساعات کار کاهش مییابد؟ آیا قیمت محصولات پایین میآید و همه از آن بهرهمند میشوند؟ یا بیشترین منافع نصیب صاحبان شرکتها و سرمایهگذاران میشود؟
پاسخ به این پرسش مهمتر از خود فناوری است، زیرا هوش مصنوعی بهتنهایی تعیین نمیکند که منافع آن چگونه تقسیم شود. این تصمیم به ساختار اقتصادی، قوانین، میزان رقابت و نحوه مالکیت فناوری بستگی دارد.
اگر ابزارهای جدید در اختیار شمار محدودی از شرکتها و صاحبان سرمایه قرار گیرد، فاصله میان مالکان فناوری و کسانی که نیروی کار خود را عرضه میکنند میتواند بیشتر شود. به بیان ساده، ممکن است اقتصاد ثروتمندتر شود، اما همه مردم سهم یکسانی از این ثروت نبرند.
آیا طبقه متوسط هم باید نگران باشد؟
سالها تصور میشد تحصیلات دانشگاهی و تخصص حرفهای، از مطمئنترین راههای امنیت شغلی است. اما هوش مصنوعی این باور را نیز به چالش کشیده است.
امروز داشتن مدرک دانشگاهی بهتنهایی تضمین نمیکند که فرد در بازار کار آینده جایگاه امنی داشته باشد. بخشی از دانشی که سالها برای آموختنش صرف شده، ممکن است بهسرعت در اختیار ابزارهای هوشمند قرار گیرد.
این به معنای بیارزش شدن تحصیلات یا تخصص نیست. کسانی که بتوانند از هوش مصنوعی برای افزایش توانایی خود بهره ببرند، احتمالاً موقعیت بهتری خواهند یافت. در مقابل، کسانی که کارشان عمدتاً بر فعالیتهای تکراری و قابل واگذاری استوار است، ممکن است با کاهش فرصتهای شغلی یا فشار بر دستمزد روبهرو شوند.
در نتیجه، ممکن است شکاف تازهای در طبقه متوسط شکل بگیرد: در یک سو کسانی که از فناوری برای افزایش توانایی و درآمد بهره میگیرند و در سوی دیگر کسانی که بخش مهمی از ارزش شغلیشان بهتدریج جایگزین میشود.
اگر ماشینها بیشتر کار کنند، مردم با چه درآمدی زندگی میکنند؟
شاید این مهمترین، و در عین حال پرسشی کمتر مطرح شده درباره آینده هوش مصنوعی باشد.
اقتصاد امروز بر رابطهای ساده اما بنیادین استوار است: بیشتر مردم با کار درآمد کسب میکنند و با آن کالا و خدمات تولیدشده توسط بنگاهها را میخرند. بنگاهها نیز از فروش محصولات خود درآمد دارند و به فعالیت ادامه میدهند.
اکنون تصور کنید ماشینها بخش بزرگی از کارها را انجام دهند و شرکتها برای تولید به نیروی انسانی کمتری نیاز داشته باشند. اگر درآمد مردم همچنان به اشتغال وابسته باشد، قدرت خرید آنها چه میشود؟
ممکن است تولید افزایش یابد، اما درآمد بخش بزرگی از مردم به همان نسبت رشد نکند. در این صورت، شرکتها محصول بیشتری تولید میکنند، اما مشتریان کمتری توان خرید آن را دارند.
این تناقضی جدی است که در آن اقتصاد از نظر فناوری و ظرفیت تولید پیشرفتهتر میشود، اما همزمان با مسئله توزیع درآمد و کاهش قدرت خرید روبهرو است.
نزدیک به یک قرن پیش، جان مینارد کینز در مقالهای با عنوان «امکانات اقتصادی نسلهای آینده ما» همین نگرانی را مطرح کرد. او معتقد بود پیشرفت فناوری میتواند انسان را از بسیاری کارهای ضروری بینیاز کند، اما جامعه هنوز نمیداند با زمان آزاد و درآمد چنین انسانهایی چه کند. امروز این پرسش قدیمی شاید بیش از هر زمان دیگری به واقعیت نزدیک شده باشد.
آینده را تنها فناوری تعیین نمیکند
فناوری همیشه برخی مشاغل را از بین برده و مشاغل تازهای آفریده است. ماشینآلات کشاورزی نیاز به نیروی کار در مزارع را کاهش دادند، اما توسعه صنعت، حملونقل و خدمات فرصتهای تازهای ایجاد کرد. رایانهها بسیاری از کارهای اداری را دگرگون کردند و خود به شکلگیری صنایع و حرفههای جدید انجامیدند.
بنابراین دلیلی وجود ندارد که فرض کنیم هوش مصنوعی ناگزیر به حذف گسترده و دائمی اشتغال میانجامد. با این حال، سرعت این تغییر و ورود فناوری به فعالیتهای شناختی، مسئله را پیچیدهتر کرده است.
مهمتر آنکه ایجاد شغل جدید برای کسی که شغلش را از دست داده، همیشه ساده نیست. کارمند پنجاهسالهای که دو دهه در یک حرفه فعالیت کرده، لزوماً نمیتواند بهسرعت متخصص هوش مصنوعی شود. سرعت تغییر فناوری ممکن است از توان افراد و نهادها برای سازگاری بیشتر باشد.
از این رو، آموزش و بازآموزی نیروی کار، حمایت از کسانی که در معرض تغییرات شغلی قرار میگیرند، اصلاح نظام مالیاتی و بازنگری در توزیع منافع بهرهوری اهمیت بیشتری مییابد. شاید لازم باشد درباره ساعات کار، امنیت شغلی و رابطه میان کار کردن و برخورداری از درآمد نیز دوباره بیندیشیم.
انسان در اقتصاد آینده چه جایگاهی دارد؟
انقلاب صنعتی اول دهقان را از زمین جدا کرد و به کارخانه برد. انقلاب دیجیتال بسیاری از فعالیتهای انسان را به دنیای رایانه و شبکه منتقل کرد. اکنون هوش مصنوعی به بخشی از تواناییهای ذهنی انسان دست یافته است.
هنوز نمیدانیم کارمند آینده چه شکلی خواهد داشت. شاید برخی مشاغل از میان بروند، برخی دگرگون شوند و حرفههای تازهای پدید آیند که امروز حتی نامی برای آنها نداریم.
اما مسئله آینده تنها این نیست که ماشینها چقدر هوشمند میشوند. مسئله این است که ما میخواهیم با این هوشمندی چگونه زندگی کنیم.
اگر فناوری بتواند با نیروی انسانی کمتر ثروت بیشتری تولید کند، آیا این ثروت به بهبود زندگی همه مردم میانجامد؟ آیا انسان فرصت بیشتری برای زندگی، یادگیری، خلاقیت و بهرهمندی از دستاوردهای تمدن خواهد یافت؟ یا گروه کوچکی از صاحبان سرمایه از این پیشرفت سود میبرند و گروه بزرگی از مردم برای حفظ جایگاه اقتصادی خود با ماشینها رقابت میکنند؟
شاید بزرگترین چالش انقلاب هوش مصنوعی ساختن ماشینهای هوشمندتر نباشد. چالش واقعی ساختن اقتصادی است که در آن انسان، حتی اگر دیگر به شیوه گذشته کار نکند، همچنان از ثمرات پیشرفت بهرهمند شود.
انقلاب صنعتی اول دهقان را کارگر کرد. انقلاب هوش مصنوعی شاید ما را وادار کند بار دیگر درباره معنای کار، درآمد و جایگاه انسان در اقتصاد بیندیشیم.