کانون وکلای بین‌المللی؛ صدای جهانی حرفه وکالت در دفاع از حاکمیت قانون

فصل سوم؛ فرشاد گلزاری، پژوهشگر سیاست و حقوق بین‌الملل: کانون وکلای بین‌المللی (International Bar Association) که به اختصار IBA هم شناخته می‌شود یکی از مهم‌ترین نهادهای فراملی جامعه حقوقی جهان است که امروز شبکه‌ای متشکل از بیش از ۸۰ هزار عضو فردی، ۱۹۰ کانون و نهاد حقوقی ملی و بیش از ۳۰۰ مؤسسه حقوقی در بیش از ۱۷۰ حوزه قضایی را درون خود جای داده است. 

این نهاد، برخلاف یک کانون وکلا با صلاحیت ملی، مرجع صدور پروانه وکالت یا رسیدگی به تخلفات انتظامی وکلا نیست؛ بلکه یک سازمان بین‌المللی حرفه‌ای است که هدف اصلی آن ایجاد ارتباط میان جامعه حقوقی جهان، ارتقای استانداردهای حرفه‌ای، حمایت از حاکمیت قانون و استقلال حرفه وکالت و مشارکت در توسعه حقوق بین‌الملل است.

ریشه‌های شکل‌گیری IBA

تأسیس کانون وکلای بین‌الملل را باید در فضای سیاسی و حقوقی پس از جنگ جهانی دوم جست‌وجو کرد. تجربه جنگ، جنایات بین‌المللی و فروپاشی نظم حقوقی در بخش‌هایی از جهان، این ایده را تقویت کرد که حفظ صلح پایدار صرفاً از مسیر توافق‌های سیاسی امکان‌پذیر نیست و حاکمیت قانون و اجرای عدالت نیز باید در مرکز نظم بین‌المللی قرار گیرد.

در سال ۱۹۴۴ کمیته‌ای از حقوقدانان آمریکایی با ابتکار کانون وکلای آمریکا (ABA) موضوع تشکیل یک سازمان بین‌المللی برای کانون‌های وکلا را بررسی کرد. در سال ۱۹۴۶ نمایندگان کانون‌های وکلا از ۲۱ کشور در نیویورک گردهم آمدند و درباره اساسنامه و اهداف چنین سازمانی گفت‌وگو کردند.

سرانجام در ۱۷ فوریه ۱۹۴۷، در نیویورک، اساسنامه IBA به تصویب رسید و این سازمان رسماً شکل گرفت. در آن نشست، ۲۴ کانون ملی از پنج قاره حضور داشتند و نخستین کنفرانس بین‌المللی این نهاد نیز در اکتبر همان سال در نیویورک برگزار شد.

فلسفه تأسیس کانون وکلای بین‌الملل از ابتدا با دو مفهوم 1- تقویت عدالت بر مبنای قانون و کمک به تحقق اهداف و 2- اصول سازمان ملل متحد گره خورد و به این ترتیب، کانون وکلای بین‌المللی از همان ابتدا خود را صرفاً یک شبکه حرفه‌ای برای تبادل تجربه میان وکلا تعریف نکرد، بلکه برای جامعه وکالت در حفظ نظم حقوقی بین‌المللی نیز نقش قائل شد.

در دهه‌های بعد، کانون وکلای بین‌المللی از یک مجمع متشکل از کانون‌های ملی به سازمانی چندلایه تبدیل شد؛ به گونه‌ای که عضویت فردی از سال ۱۹۶۱ ایجاد شد، کمیته‌های تخصصی از دهه ۱۹۷۰ توسعه یافتند، مؤسسه حقوق بشر IBA در سال ۱۹۹۵ تأسیس شد و از سال ۲۰۰۴ کنفرانس سالانه به شکل کنونی خود به یکی از مهم‌ترین گردهمایی‌های جامعه حقوقی بین‌المللی تبدیل شد.

وظایف و مأموریت‌های IBA چیست؟

وظایف امروز کانون وکلای بین‌المللی را می‌توان در چند محور اصلی سطح‌بندی کرد.

نخست، ایجاد ارتباط و تبادل دانش میان جامعه حقوقی جهان؛ به گونه‌ای که ده‌ها کمیته و گروه تخصصی کانون وکلای بین‌المللی در حوزه‌هایی مانند داوری، حقوق تجارت بین‌الملل، حقوق کیفری، حقوق شرکت‌ها، حقوق بشر، فناوری، محیط زیست و بسیاری حوزه‌های دیگر فعالیت می‌کنند. 

همچنین کنفرانس‌ها، نشست‌ها، گزارش‌ها و انتشارات کانون وکلای بین‌المللی بستری برای تبادل تجربه میان وکلا، قضات، دانشگاهیان، دولت‌ها و نهادهای حرفه‌ای وکالت فراهم کرده است.

دوم، حمایت از استقلال وکلا و دستگاه قضایی؛ چراکه یکی از اهداف رسمی کانون وکلای بین‌الملل حمایت از استقلال قوه قضائیه و حق وکلا برای انجام آزادانه و بدون مداخله ناروا در حرفه خود است که این مأموریت به‌ویژه از طریق مؤسسه حقوق بشر IBA (IBAHRI) دنبال می‌شود.

سومین وظیفه، حمایت از حقوق بشر و حاکمیت قانون است. در این خصوص، کانون وکلای بین‌المللی در موضوعاتی همچون استقلال قضایی، دسترسی به عدالت، وضعیت وکلای در معرض تهدید، حقوق بشر و عدالت کیفری بین‌المللی فعالیت می‌کند و اساساً در زمینه دیوان کیفری بین‌المللی و حقوق کیفری بین‌المللی برنامه‌های تخصصی دارد.

چهارم، مشارکت در توسعه و هماهنگ‌سازی حقوق بین‌الملل است. کانون وکلای بین‌المللی با تهیه اصول، راهنماها، گزارش‌های تطبیقی و استانداردهای حرفه‌ای تلاش می‌کند در شکل‌گیری رویه‌ها و استانداردهای مشترک در حوزه‌های مختلف حقوقی نقش داشته باشد؛ برای نمونه، معاضدت کانون وکلای بین‌المللی در زمینه تعارض منافع در داوری بین‌المللی، مسئولیت حرفه‌ای وکلا، بیمه مسئولیت حرفه‌ای و مبادله اطلاعات انتظامی میان کانون‌های وکلا از جمله محصولات این فعالیت است.

مهم‌ترین اقدامات IBA در یک دهه گذشته

عملکرد کانون وکلای بین‌الملل طی حدود ده سال اخیر را می‌توان نشانه گسترش مأموریت این سازمان از موضوعات سنتی حرفه وکالت به بحران‌های جدید حقوقی و اجتماعی دانست.

یکی از محورهای مهم، حمایت از استقلال وکلا و نهادهای حقوقی در کشورهای مختلف بوده است. مؤسسه حقوق بشر کانون وکلای بین‌الملل در این دوره برنامه‌هایی برای حمایت از وکلای در معرض تهدید و تقویت نهادهای مستقل حقوقی اجرا کرد و «جعبه‌ابزار وکلای در معرض خطر» که در سال ۲۰۱۹ منتشر شد، از جمله تلاش‌های این دوره برای ارائه ابزارهای حقوقی و عملی جهت حمایت بین‌المللی از استقلال وکلا بود.

بحران کووید-۱۹ نیز آزمونی مهم برای جامعه حقوقی بود؛ چراکه کانون وکلای بین‌المللی ضمن انتقال بخش قابل توجهی از فعالیت‌های خود به فضای آنلاین، وبینارها و برنامه‌های تخصصی درباره تأثیر همه‌گیری بر دادگستری، شرکت‌های حقوقی و شیوه ارائه خدمات حقوقی برگزار کرد و کنفرانس سالانه ۲۰۲۰ نیز به دلیل همه‌گیری به تعویق افتاد. در همین دوره بود که کانون وکلای بین‌المللی عملاً بخشی از فعالیت‌های حرفه‌ای خود را با شرایط جدید دیجیتال تطبیق داد.

همچنین از سال ۲۰۲۲، جنگ روسیه و اوکراین به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فعالیت کانون وکلای بین‌الملل تبدیل شد. این سازمان حمایت از جامعه وکالت اوکراین، آموزش وکلای درگیر در پرونده‌های جنایات جنگی، همکاری در زمینه عدالت انتقالی و پاسخگویی بین‌المللی و استفاده از ابزار «eyeWitness to Atrocities» برای ثبت قابل‌راستی‌آزمایی ادله مربوط به جنایات جنگی احتمالی را دنبال کرد که این فرآیند در صدور حکم بازداشت بین‌المللی ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه ایفای نقش کرد.

از سوی دیگر کانون وکلای بین‌المللی در سال ۲۰۲۴، «گزارش تأثیر اجتماعی و اقتصادی حرفه حقوقی» را منتشر کرد که تلاش داشت برای نخستین‌بار سهم اقتصادی و اجتماعی حرفه حقوقی را به صورت کمّی و کیفی اندازه‌گیری کند. بر اساس این گزارش، فعالیت بیش از ۲۰ میلیون وکیل، کارآموز و نیروی پشتیبان حقوقی، مستقیماً حدود ۱.۶ تریلیون دلار (معادل ۱.۷ درصد تولید ناخالص داخلی جهان) ارزش اقتصادی ایجاد می‌کند.

در همان سال، هوش مصنوعی به یکی از محورهای اصلی فعالیت کانون وکلای بین‌المللی تبدیل شد. این سازمان در سال ۲۰۲۳ پروژه ویژه هوش مصنوعی را آغاز و در سال ۲۰۲۴ گزارش جامع «آینده همین حالاست: هوش مصنوعی و حرفه حقوقی» را با همکاری Center for AI and Digital Policy منتشر کرد. این پروژه به تأثیر هوش مصنوعی بر حرفه وکالت، مسائل اخلاقی و محرمانگی، تنظیم‌گری و ضرورت ایجاد رویه‌های مناسب برای استفاده از هوش مصنوعی پرداخت. 

این روند در سال ۲۰۲۶ با تأسیس «مؤسسه هوش مصنوعی IBA» وارد مرحله تازه‌ای شد که مأموریت آن کمک به توسعه حکمرانی مسئولانه هوش مصنوعی از منظر حقوق، عدالت، حقوق بشر و همکاری بین‌المللی اعلام شده است.

همچنین کانون وکلای بین‌المللی در سال 2026 میلادی نتایج یک پژوهش گسترده درباره پس‌رفت حاکمیت قانون را منتشر کرد. این مطالعه با مشارکت ۳۲۶ متخصص حقوقی از بیش از ۶۴ کشور انجام شده و شکاف میان اهمیت اصول حاکمیت قانون و میزان اجرای عملی آنها را بررسی می‌کند.

فرجام سخن

مسیر تاریخی کانون وکلای بین‌الملل از سال ۱۹۴۷ تاکنون نشان می‌دهد که این نهاد از یک ابتکار پساجنگ برای گردهم‌آوردن کانون‌های وکلا، به یک شبکه جهانی حرفه‌ای و حقوقی تبدیل شده است. مأموریت محوری آن همچنان حمایت از حاکمیت قانون، استقلال وکلا و قضات، حقوق بشر و توسعه حقوق بین‌الملل است اما مصادیق این مأموریت با تحولات جهان تغییر کرده‌ که نشان از درهم‌تنیدگی سیاست و حقوق بین‌الملل است.

از حمایت از وکلای در معرض تهدید و واکنش به جنگ‌ها و بحران‌های حقوق بشری گرفته تا تنظیم‌گری هوش مصنوعی و سنجش اثر اقتصادی حرفه وکالت، همگی نشان می‌دهد که کانون وکلای بین‌المللی در سال‌های اخیر تلاش کرده است نقش خود را متناسب با مسائل جدید جامعه حقوقی تعریف کند. 

بر این اساس کنفرانس کپنهاگ در ۴ تا ۹ اکتبر ۲۰۲۶ نیز در همین چارچوب برگزار می‌شود و پیش‌بینی شده که بیش از ۵ هزار نماینده از بیش از ۱۳۰ حوزه قضایی در آن شرکت کنند که ایران نیز یکی از شرکت‌کنندگان به شمار می‌رود و برنامه کنفرانس امسال، علاوه بر مباحث تخصصی، موضوعاتی همچون حاکمیت قانون، هوش مصنوعی و آینده حرفه وکالت را دربر می‌گیرد.

 انتهای پیام/