شمارش معکوس برای نشست سه جانبه ترامپ، پوتین و شی
آیا گره منازعه واشتگتن با تهران در «شنژن» باز میشود؟
بر اساس اعلام کاخ سفید دونالد ترامپ پنجشنبه ۲۸ آبان (19 نوامبر) در حاشیه نشست مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) که قرار است در شهر شنژن چین برگزار شود، قرار است با همتایان روس و چینی خود یعنی ولادیمیر پوتین و شی جین پینگ دیدار کند که در نوع خود باید این دیدار سه جانبه را یک تحول نادر در عرصه سیاست و امنیت بینالملل دانست.
فصل سوم؛ فرشاد گلزاری: این روزها که تمرکز اکثر تحلیلگران، ناظران و رسانههای بینالمللی بر تحولات حول محور پرونده ایران و آمریکا متمرکز است و از سوی دیگر فعل و انفعالات نظامی و میدانی در خلیج فارس و تنگه هرمز زیر ذرهبین آنها قرار گرفته، اجلاس اپک به یک موضوع مهم به موازات این تحولات تبدیل شده است.
بر اساس اعلام کاخ سفید دونالد ترامپ پنجشنبه ۲۸ آبان (19 نوامبر) در حاشیه نشست مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) که قرار است در شهر شنژن چین برگزار شود، قرار است با همتایان روس و چینی خود یعنی ولادیمیر پوتین و شی جین پینگ دیدار کند که در نوع خود باید این دیدار سه جانبه را یک تحول نادر در عرصه سیاست و امنیت بینالملل دانست.
سه قدرت با اهدافی کاملاً متفاوت
سوال اصلی در خصوص نشست اپک و دیدار سه جانبه ترامپ، پوتین و شی که حالا به عنوان یک علامت بزرگ مطرح شده این است که آیا این دیدار میتواند برای ختم شدن جنگ در اوکراین، به سرانجام رسیدن مذاکره با ایران و همچنین بازتعریف پیمان کنترل تسلیحات هستهای مفید واقع شود یا خیر؟
واقعیت این است که هر سه قدرت تعارض و تضاد منافع فاحش با یکدیگر دارند. به عنوان مثال، ولادیمیر پوتین این نشست را فرصتی برای دستیابی به توافقی میبیند که به جنگ اوکراین، مطابق با شرایط و خواستههای مسکو، پایان دهد.
دونالد ترامپ که حزب جمهوریخواه تحت رهبری او در انتخابات اخیر متحمل شکستهایی شد هم این دیدار را فرصتی تاریخی ارزیابی میکند تا شاید زمینه را برای حرکت به سوی توافقی سهجانبه درباره کنترل تسلیحات هستهای فراهم کند.
اما برای شی جینپینگ، این گردهمایی رویدادی پیشبینیناپذیر و سرشار از مخاطره است.
سبک بداههپردازانه رئیسجمهور آمریکا با رویکرد از پیش طراحیشده و مبتنی بر برنامهریزی دقیق شی جینپینگ در رویدادهای مهم سیاسی و دیپلماتیک تعارض دارد. افزون بر این، امید ترامپ به پیشبرد مذاکرات کنترل تسلیحات با واقعیتی اساسی در تضاد است؛ چراکه چین که در مقایسه با آمریکا و روسیه از زرادخانه هستهای بسیار کوچکتری برخوردار است، خود را در جایگاه یک قدرت هستهای ضعیفتر میبیند و اساساً پکن حاضر به مذاکره در این خصوص نیست و نخواهد بود.
به باور بسیاری از تحلیلگران، این دقیقاً از آن موضوعاتی است که چینیها از آن بیزارند و میتوان با اطمینان گفت که چین اساساً تمایلی به ورود به مذاکرات کنترل تسلیحات با ایالات متحده ندارد و قطعاً نمیخواهد چنین مذاکراتی را بهصورت مشترک با آمریکا و روسیه انجام دهد؛ چراکه چنین اقدامی این برداشت را ایجاد میکند که پکن پذیرفته است اکنون یک قدرت هستهای بزرگ محسوب میشود و باید مشمول محدودیتهایی مشابه محدودیتهای اعمالشده بر دو قدرت دیگر باشد!
از سوی دیگر باید توجه داشت که برای دولتهای کوچکتر و کشورهایی که در این مذاکرات حضور ندارند، از جمله اوکراین و تایوان، احتمال دستیابی قدرتهای بزرگ به توافقی محرمانه و دوجانبه یا چندجانبه، بدون مشارکت آنها، موجب نگرانی عمیق آنها شده است.
این دیدار تازهترین مورد از مجموعه نمایشهای دیپلماتیک دونالد ترامپ در دوره دوم ریاستجمهوری او خواهد بود اما با این حال، هیچیک از آن دیدارها به دستاوردی تعیینکننده یا گشایشی اساسی منجر نشد.
نگرانی از تکرار کنفرانس یالتا
نشست سهجانبه، ترامپ، شی و پوتین از سوی بسیاری از تحلیلگران (بهویژه در روسیه) با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه شده است.
در آن کنفرانس که در جزیره کریمه برگزار شد فرانکلین روزولت رئیسجمهور وقت آمریکا، وینستون چرچیل نخستوزیر وقت بریتانیا و جوزف استالین، رهبر پیشین اتحاد جماهیر شوروی حضور داشتند که در نهایت ضمن رسمیت بخشیدن به حوزههای نفوذ قدرتهای بزرگ، زمینه شکلگیری نظم جهانی پس از جنگ جهانی دوم در آن کنفرانس فراهم شد.
کنفرانس یالتا بعدها به نمادی از توافقهای قدرتهای بزرگ برای تعیین سرنوشت کشورهای کوچکتر، بدون مشارکت مؤثر آنها، تبدیل شد و حالا هم بسیاری بر این عقیده هستند که دیدار سه جانبه ترامپ، پوتین و شی تا حد زیادی به این نشست شبیه است.
برای ملیگرایان روس، چشمانداز برگزاری نسخهای جدید از کنفرانس یالتا هیجانانگیز است؛ چراکه چنین نشستی میتواند مسیر را برای توافقی درباره پایان دادن به جنگ چهارساله اوکراین، به شکلی همسو با منافع مسکو، هموار کند.
به اعتقاد این جماعت، صرف برگزاری چنین نشستی، جایگاه روسیه را در سطح یک ابرقدرت و در کنار چین و ایالات متحده ارتقا میدهد.
با این حال، به گفته افرادی که از واکنش دولتهای مختلف به این موضوع اطلاع دارند، احتمال برگزاری این نشست از کییف تا توکیو نگرانیهایی را برانگیخته است.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، ماه گذشته در واکنش به این تحولات اعلام کرد که «ما واقعاً نمیخواهیم این موضوع به یالتای دوم، سوم یا چهارم تبدیل شود و مجدداً شاهد تقسیم حوزههای نفوذ میان قدرتها باشیم».
از منظر سیاسی و دیپلماتیک، این وضعیت برای چین نیز چندان مطلوب نیست؛ چراکه پکن در سال ۱۹۴۵ به کنفرانس یالتا دعوت نشده بود و اکنون تلاش میکند خود را مدافع حقوق و منافع کشورهای کوچکتر در نظام بینالملل معرفی کند!
ایران و یک تضاد سه ضلعی
آنچه در خصوص نشست سه جانبه روسای جمهوری آمریکا، چین و روسیه بیش از هر چیز موردنظر تحلیلگران قرار دارد و به نوعی منتظر تحولات شگرف دیپلماتیک در بطن آن هستند، پرونده ایران و پایان دادن به هرگونه تقابل میان تهران و واشنگتن است.
با توجه به اهمیت جنگ آمریکا علیه ایران، طبیعی است که این موضوع در گفتوگوهای سه کشور نیز مطرح شود. با این حال باید توجه داشت که مواضع این سه کشور در قبال ایران و تحولات منطقه تفاوتهای جدی دارد و رسیدن آنها به یک موضع مشترک چندان ساده نیست.
در خصوص آمریکا باید دانست که ترامپ پس از بیش از یک سال تقابل با ایران، به این جمعبندی رسیده که ادامه جنگ نظامی با محدودیتهای جدی، بهویژه در داخل آمریکا، مواجه است. نتایج انتخابات کنگره و بازگشت دموکراتها نشان داد که جامعه آمریکا تمایل چندانی به ادامه جنگ ندارد.
از سوی دیگر، ترامپ عملاً مذاکره را نیز از اولویت خود خارج کرده و با کنار گذاشتن جی.دی ونس (معاون خود) از مسئولیت مذاکرات، نشانههایی از تغییر رویکرد خود بروز داده است. در شرایط فعلی، ابزار اصلی آمریکا فشار حداکثری اقتصادی و ادامه محاصره دریایی، هوایی و زمینی است تا ایران را به پذیرش خواستههای واشنگتن وادار کند. بنابراین، ترامپ نه امید چندانی به نتیجه جنگ نظامی دارد و نه به مذاکره؛ بلکه فشار اقتصادی را مؤثرترین ابزار خود میداند.
موضع روسیه نیز پیچیدهتر است؛ به صورتی که مناسبات این کشور با آمریکا، بهویژه در ارتباط با جنگ اوکراین، بر رفتار آن تأثیر میگذارد. پیش از انتخابات آمریکا، زمانی که ترامپ برای کاهش قیمت انرژی تحت فشار بود، پوتین با درخواست او برای تسهیل صادرات گازوئیل روسیه به آمریکا همراهی کرد. این اقدام، با وجود آثار منفی آن برای ایران، به ترامپ کمک کرد و از فشار اقتصادی و انرژی که میتوانست اهرمی علیه آمریکا باشد، کاست.
پس از آن نیز روسها با طرح موضوع میانجیگری و انتقال پیامهای ایران به آمریکا و بالعکس تلاش کردند نقش سیاسی خود را در تحولات حفظ کنند. در مجموع، توافقات پوتین و ترامپ درباره اوکراین و مباحث مربوط به آینده امنیت اروپا، جایگاه روسیه را تقویت کرده است. بنابراین، روسها در هرگونه تفاهم احتمالی درباره ایران، منافع خود در پرونده اوکراین و امتیازاتی را که میتوانند از آمریکا دریافت کنند، در نظر خواهند گرفت.
موضع پکن نیز در این راستا اهمیت دارد. چین در برابر تلاشهای آمریکا و روسیه برای تغییر مواضعش در قبال ایران مقاومت کرده و دلیل اصلی این رویکرد، وابستگی گسترده چین به نفت خلیج فارس و اهمیت ثبات در تنگه هرمز است. برخلاف روسیه، چین بهشدت به امنیت مسیرهای انرژی منطقه وابسته است و هرگونه جنگ، محاصره دریایی یا اختلال در تجارت خلیج فارس میتواند منافع اقتصادی و صادراتی آن را تهدید کند.
بر این اساس منافع هر سه کشور در قبال ایران و منطقه، تا حد زیادی با یکدیگر در تضاد است.
لذا ترامپ که سال آینده با کنگرهای تحت کنترل دموکراتها مواجه خواهد بود، ممکن است در پی کسب دستاوردهایی در عرصه سیاست خارجی باشد. بنابراین دستیابی به توافق در حوزه تسلیحات یا ایفای نقش مؤثر در پایان دادن به جنگ با ایران میتواند به تقویت میراث سیاسی و کارنامه ریاستجمهوری او کمک کند و باید دید که چه راهبردی از پس پرده این نشست سه جانبه بیرون میآید.