معماری پدافند غیرعامل؛ ضرورتی انکارناپذیر برای تابآوری ساختمانهای شهری/ اولویت اصلاح مبحث ۲۱ مقررات ملی و افزایش نقش نظارتی شهرداریها
مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی با تأکید بر افزایش آسیبپذیری ساختمانهای شهری در برابر تهدیدات انسان ساخت از جمله حملات نظامی، اقدامات تروریستی و انفجارها، بر ضرورت توجه نظاممند به اصول پدافند غیرعامل در فرایند طراحی، ساخت و بازسازی ساختمانها تأکید کرده است.
به گزارش فصل سوم به نقل از مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات زیربنایی این مرکز در گزارشی با عنوان «راهبردهای معماری پدافند غیرعامل برای ارتقای ایمنی و تابآوری ساختمانها در برابر تهدیدات انسانساخت» اعلام کرده است که با گسترش شهرنشینی و تبعات ناشی از آن، میزان آسیبپذیری ساختمانهای شهری در برابر تهدیدات مختلف بهطور چشمگیری فزونی یافته است.
بر اساس این گزارش، رخدادهایی نظیر حملات نظامی، اقدامات تروریستی، انفجارها و آتشسوزیهای گسترده، پیامدهای جانی و مالی سنگینی بر بناها و بهرهبرداران آنها تحمیل میکند. تجارب حاصل از جنگها و بحرانهای معاصر، بهویژه جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و جنگ تحمیلی رمضان، مؤید آن است که حتی فضاهای مسکونی نیز از دامنه تهدیدات مصون نیستند و حملات هوایی و موشکی در این منازعات، خسارات قابلتوجهی به کاربریهای شهری مختلف وارد کرده است.
پدافند غیرعامل، طبق ماده (۲) اساسنامه سازمان پدافند غیرعامل کشور، مجموعهای از تدابیر، سیاستها، برنامهها و اقدامات غیرمسلحانه است که با رویکرد مدیریت پیشگیرانه موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیبپذیری، تداوم فعالیتهای ضروری، ارتقای پایداری ملی و مصونسازی زیرساختهای حیاتی میشود.
گزارش تأکید کرده است که با وجود مقاومت سلحشورانه مردم و نیروهای مسلح، این پایداری ملی نباید به غفلت از ملاحظات پدافند غیرعامل در طراحی و نوسازی بناها بینجامد. توجه نظاممند به اصول و الزامات پدافند غیرعامل در فرایند طراحی، ساخت، بهرهبرداری و بازسازی ساختمانها، ضرورتی انکارناپذیر قلمداد میشود.
پژوهشهای بینالمللی نیز نشان دادهاند که تمهیداتی همچون مقاومسازی نما، طراحی ضدانفجار و پیشبینی فضاهای امن میتواند سهم مهمی در کاهش تلفات انسانی و خسارتهای اقتصادی داشته باشد.
گزارش با اشاره به اینکه مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان که به پدافند غیرعامل اختصاص یافته، چارچوب اولیهای برای مقاومسازی ساختمانها در برابر تهدیدات انسانساخت ارائه کرده است، خاطرنشان میکند که اجرای دقیق این مقررات در عمل با چالشهایی همراه بوده و کاستیهایی در پوشش تمامی مخاطرات و الزامآوری آن مشاهده میشود.
بر اساس یافتههای این گزارش، مهمترین کاستیهای مبحث ۲۱ عبارت است ازمحدودیت دامنه شمول یعنی مقررات فعلی عمدتاً برای ساختمانهای نوساز در برابر بار انفجار تدوین شده و ساختمانهای موجود را در بر نمیگیرد. همچنین محدودیت در پوشش تهدیدات محور بعدی است. تهدیدات مبنای آن محدود به حملات هوایی متعارف است و انواع نوظهور مانند حملات شیمیایی، میکروبی، سایبری، پهپادی و امثال آن صراحتاً از شمول مقررات خارج ماندهاند. در نهایت ضعف نظارت و الزامآوری از کاستی های دیگر است. بسیاری از ساختمانهای موجود در ایران (بهویژه ساختمانهای دولتی و عمومی) بدون رعایت کافی اصول پدافند غیرعامل طراحی و احداث شدهاند که در شرایط بحرانی میتواند به آسیبپذیری جدی منتهی شود. در نتیجه شکافی بین سطح تهدیدات بالقوه و میزان آمادگی معماری ساختمانهای کشور وجود دارد و ارتقای آییننامهها و نظارت بر اجرای آنها در عین توجه به ملاحظات اقتصادی، برای ایمنسازی ساختوسازها در برابر انواع تهدیدات اجتنابناپذیر است.
مرکز پژوهشهای مجلس در این گزارش، سه راهکار کلیدی را برای ارتقای تابآوری معماری شهری در برابر تهدیدات انسانساخت ارائه کرده است. اصلاح و تکمیل مقررات ملی ساختمان (مبحث ۲۱ پدافند غیرعامل) و بازنگری جامع مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان با هدف پوشش کاستیهای آن ضرورتی انکارناپذیر است، از جمله این راهکارها است.
در این راستا، چهار اقدام کلیدی گسترش دامنه شمول مقررات: تدوین دستورالعملهای مکمل برای ارتقای ایمنی سازههای موجود، تنوعبخشی به انواع تهدیدات تحت پوشش: اضافه کردن تهدیدات نوین مانند حملات شیمیایی، میکروبی، هستهای، سایبری و پهپادی به ویرایش جدید مبحث ۲۱ یا ضمیمه کردن آنها بهصورت پیوستهای تخصصی، صراحت و الزامآوری بیشتر ضوابط: بهخصوص برای ساختمانهای با اهمیت عمومی (متوسط و زیاد)، تدوین بندهای اجرایی شفاف که عدم رعایت نکات ایمنی پدافندی را تخلف محسوب کند و تقویت سازوکار نظارت و اجرای مقررات:تعریف شفاف نقش دستگاههای مسئول (شهرداریها، سازمان نظاممهندسی، سازمان پدافند غیرعامل) و افزایش هماهنگی بین این نهادها مورد توجه قرار گرفته است. راهکار بعدی این گزارش افزایش نقش نظارتی شهرداریها و سازمان نظاممهندسی است.
در این گزارش گفته شده که اجرای مؤثر اصول پدافند غیرعامل نیازمند همکاری نزدیک نهادهای اجرایی و حرفهای حوزه ساختمان است. شهرداریها بهعنوان متولی صدور پروانه ساختمانی و کنترل پروژهها، نقش کلیدی در اعمال مقررات برعهده دارند. پیشنهاد میشود رعایت الزامات پدافند غیرعامل جزو شروط صدور پروانه و پایانکار به صراحت قید شود و اخذ تأییدیه سازمان پدافند غیرعامل برای طراحی ساختمانهای مهم یا بلندمرتبه الزامی گردد.
سازمان نظاممهندسی ساختمان بهعنوان نهاد حرفهای ناظر بر طراحان و مجریان، باید اجرای صحیح مبحث ۲۱ را توسط اعضای خود مطالبه و تضمین کند. برگزاری دورههای آموزشی ضمن خدمت برای مهندسان طراح و ناظر در زمینه طراحی ایمن، به نهادینه شدن مفاهیم پدافند غیرعامل در جامعه مهندسی کمک خواهد کرد. مقاومسازی ساختمانهای موجود و ترویج طراحی ایمن در پروژههای جدید هم باید مورد توجه باشد.
با توجه به تعداد بالای ساختمانهای موجود که فاقد ملاحظات پدافند غیرعامل هستند، باید برنامهای مرحلهای و اولویتدار برای ایمنسازی آنها تدوین شود. شناسایی ساختمانهای حساس و پرمخاطره: بیمارستانها، مدارس، برجهای بلندمرتبه مسکونی/اداری، ادارات دولتی مهم و تأسیسات حیاتی شهری در اولویت ارزیابی آسیبپذیری قرار گیرند.
محور بعدی رویکرد بهسازی تدریجی است. در این زمینه ذکر شده که اقدامات حفاظتی طی فرایند اصلاحات دورهای انجام شوند تا هزینه و اختلال حداقلی داشته باشند. بهعنوان نمونه، هنگام تعویض شیشههای قدیمی یک ساختمان اداری از شیشه لمینیت مقاوم یا پوشش ایمنی استفاده شود، یا در زمان بازسازی داخلی یک مجتمع، بخشی از زیرزمین آن با دیوارها و سقف تقویتشده به اتاق امن تبدیل گردد.
در ادامه به اقدامات فوری و کمهزینه اشاره شده است. نصب لایههای ضدترکش روی شیشههای ساختمانهای مهم، تجهیز درهای خروج به دربهای فولادی مقاوم و ایجاد موانع فیزیکی (گلدانهای بتنی، نردههای محافظ) در پیرامون ساختمان جهت افزایش فاصله خودروهای مشکوک، ازجمله اقدامات کوتاهمدت است که بهسرعت قابل اجرا هستند.
مرکز پژوهشهای مجلس در این گزارش تأکید کرده است که رعایت اصول پدافند غیرعامل در معماری، یک سرمایهگذاری راهبردی برای آیندهای امنتر است که پایداری شهری و حفاظت از شهروندان در روزهای سخت را به ارمغان خواهد آورد. تجربهها نشان داده در شرایط عادی ممکن است برخی الزامات پدافندی کماهمیت یا پرهزینه پنداشته شوند، اما در هنگام بحران همین الزامات تضمینکننده حفظ جان و سرمایههای جامعه خواهند بود. جرای مؤثر این پیشنهادها نیازمند عزم مدیریتی جدی و ارتقای آگاهی عمومی و حرفهای در زمینه ایمنی است.
اولویت در بهسازی ساختمانهای موجود با حفاظت از جان انسانهاست؛ ابتدا باید اجزای غیرسازهای ناپایدار که ممکن است بر افراد فرو بریزند مقاومسازی شوند، مسیرهای خروجی ایمنسازی و عاری از انسداد گردند و فضاهای امن موقت برای پناهگیری ایجاد شود. سپس در مراحل بعدی میتوان به تقویت کلی سازه (اتصالات، ستونها، دیوارها) و نما در برابر انفجار و آتش پرداخت.
انتهای پیام/
