گستردگی مفهوم افساد فیالارض و اعدام؛ چرا گستردگی؟
محسنبرهانی*
ماده ۲۸۶ قانون مجازات اسلامی مشتمل بر عباراتی مبهم و کِشدار است اما دیگر نمیتوان همین عبارات مبهم را بهصورت موسّع تفسیر کرد و دایره جرم افساد فی الارض را از این میزان غیرقابل قبول، توسعه بیشتری داد.
در ابتدای ماده ۲۸۶، قانونگذار عبارت «به طور گسترده» را به عنوان قید تمام جرائمی دانسته که در ماده ذکر شده است یعنی این جرایم اگر بهنحو گسترده توسط شخصی محقق شود، چنین شخصی مفسد فی الارض است؛ بیشک این گستردگی یا ناظر به تعداد قربانیان است یا ناظر به تکرار رفتار مجرمانه.
قطعاً قید گستردگی به واسطه ضمّ رفتار یک شخص به شخص دیگر یا ضمّ رفتارهای یک جمع در جاهای مختلف یک شهر یا کشور به یکدیگر تحقق پیدا نمیکند؛ گستردگی وصف رفتار مرتکب واحد است و نه برآیند رفتارهای مرتکبین مختلف. همچنین وجود یک قربانی واحد با عنوان گستردگی سازگاری ندارد هرچند رفتارهای فراوانی علیه قربانی واحد ارتکاب بافته باشد.
جرم افساد فی الارض در قانون جرمی مقید است اما «اخلال شدید»، «ناامنی»، «خسارت عمده» و «اشاعه فساد و فحشاء در حد وسیع» به عنوان نتایج مجرمانه باید ناشی از «گستردگی» رفتار شخص باشد نه گستردگی ناشی از رفتار یک جمع. بنابراین اگر چند نفر اقدام به قتل فجیع یک شخص نمایند، رفتار ایشان مصداق «شرکت در قتل» است و حکم ایشان قصاص است و نه «افساد فی الارض» و اساساً به علت قتل یک مقتول یا مقتولین محدود، عنوان افساد تحقق پیدا نمیکند و از این جهت برخی از آراء صادره ناظر به برخی وقایع خشونتبار و خونبار که به علت فاجعهآمیز بودن رفتار یک جمع عنوان افساد مورد حکم قرار گرفت، قابل انتقاد است.
متأسفانه عدم توجه به نکته فوق باعث شده است که وقتی یک قتل فاجعهباری تحقق یابد برخی افراد با عدول از قصاص که حقالناس است سریع به سراغ عنوان حدّی افساد فی الارض بروند و در قبال یک یا چند نفر، چندین نفر را در مظان اعدام قرار دهند که به نظر میرسد این عدول و چنان اعدامهایی، از نظر قانونی و شرعی قابل دفاع نمیباشند.
*حقوقدان و استاد دانشگاه
