در مناقب آن لر بی‌سواد دائم‌الخمر
یدالله کریمی پور*
این مرد را می شناسم؛ بارها توضیح داده ام که چقدر پرت و پلا می گوید. امروز درباره کریم خان زند گفت: لر بی سواد دائم الخمر.
لیلاز را می گویم. من تاریخدان نیستم، ولی دوست و دشمن و خودی و بیگانه، کریم خان را از جهات زیر برترین حاکم ایران طی ۵۰۰ سال اخیر می دانند. چرا؟
کریم‌خان زند از معدود فرمانروایان ایران است که پس از سال‌ها آشوب و جنگ داخلی، توانست ثبات نسبی، رونق اقتصادی و آرامش اجتماعی را به بخش بزرگی از کشور بازگرداند. برترین امتیازهای حکومت‌داری او عبارت بودند از:
۱. کریم خان تنها فرمانروایی بود که از پذیرفتن عنوان شاه خودداری کرد و عنوان «وکیل‌الرعایا» را برای خود به کار برد؛ عنوانی که بر نمایندگی مردم تأکید داشت.
۲. در عصر کریم خانی مردم نسبت به گذشته در محیطی امن تر، مرفه تر و پر از کسب و کار می زیستند.
۳. کریم خاندر قحطی وحشتناک سال ۱۷۷۵، دستور داد غله ی انبارهای نظامی برای کمک به مردم عرضه شود؛ حتی به بهای تحمل هزینه سنگین حکومت.
۴. کریم خان سیاست اقتصادی اش را بر احیای تولید و تجارت استوار کرد، نه صرفا افزایش درآمد خزانه از راه فشار بر مردم.
۵. کریم خان امنیت و تسهیلات لازم را برای بازرگانان داخلی و خارجی فراهم کرد و بازرگانان هندی، ارمنی و اروپایی را به فعالیت اقتصادی کشاند. ایران کریم خان به قطب تجارت تبدیل شد
۶.کریم خان در توافق تجاری سال ۱۷۶۳ با کمپانی هند شرقی بریتانیا، کوشید مانع خروج تمام درآمد تجارت به شکل پول نقد از ایران شود؛ اقدامی برای جلوگیری از تهی‌شدن ذخایر نقدی کشور.
۷. کریم خان شیراز را به مرکز سیاسی و اقتصادی حکومت تبدیل کرد و با ساخت بازار، مسجد، حمام، کاروانسرا و تأسیسات شهری، شکوفا و در خاورمیانه کم مانند کرد.
۸. در دوره این لر بی سواد پناهندگان، از جمله ارامنه و یهودیان به ایران بازگشتند، و فعالیت اقتصادی انان به اوج رسید.
۹. کریم خان برخلاف بسیاری از فرمانروایان، به تجملات درباری علاقه افراطی نداشت و در روایت‌های تاریخی به ساده‌پوشی و پرهیز از انباشت شخصی ثروت شهرت یافته است.
۱۰. کریم خان در همه منابع تاریخی، با انصاف ترین و انسان‌دوست ترین فرمانروا شناخته شده است؛ هرچند حکومتش نیز از مجازات‌های سخت و برخوردهای خشونت‌آمیز کاملاً خالی نبود.
۱۱. کریم خان در اداره مناطق مختلف از سران محلی و مدیران دیوانی بهره می‌گرفت و می‌کوشید میان قدرت ایلات و تجربه اداری شهرها پیوند برقرار کند.
۱۲. کریم خان پس از ترور ناجوانمردانه نادرشاه و سال‌ها کشمکش بر سر قدرت، توانست بخش بزرگی از ایران غربی و مرکزی را زیر اقتدار خود درآورد و شرایط مناسبی برای بازسازی اقتصادی فراهم کند.
مهم‌ترین امتیاز کریم‌خان زند، ترکیب اقتدار سیاسی با توجه به معیشت مردم، رونق تجارت، ساده‌زیستی و مدارا بود. البته حکومت او از نظر جغرافیایی تمام ایران را دربرنمی‌گرفت و در زمینه نهادسازی اداری نیز به نظامی پایدار و مستقل از شخص فرمانروا دست نیافت. بااین‌حال، کارنامه او در مقایسه با آشوب‌های پیش و پس از حکومتش، جایگاهی برجسته در تاریخ حکمرانی ایران دارد.
با این حساب کاش همه فرمانروایان ایران مانند کریم خان بی سواد و ... بودند.
منبع: دانشنامه ایرانیکا، مدخل کریم‌خان.
*استراتژیست
