از قتل رومینا تا کشتن مبینا؛ ضرورت بازنگری در امتیازات قانونی قصاص پدر
حمیدرضا آقابابائیان*
نقد تقنینی حمایت کیفری از زنان و فرزندان در برابر قتلهای خانوادگی؛ ضرورت بازنگری در امتیازات قانونی قصاص
قتلهای خانوادگی، بهویژه قتل زنان با انگیزههای موسوم به ناموسی و قتل فرزندان به دست پدر، از مهمترین جلوههای خشونت در محیط خانواده محسوب میشوند. این جنایات علاوه بر آثار فردی و خانوادگی، امنیت روانی جامعه و اعتماد عمومی به نظام عدالت کیفری را نیز تحت تأثیر قرار میدهند. هرچند قانون مجازات اسلامی برای قتل عمد، اصل قصاص را پیشبینی کرده است، برخی استثناها و تفاوتهای قانونی در زمینه اجرای قصاص، از جمله عدم قصاص پدر و جد پدری در قتل فرزند موضوع ماده ۳۰۱ و الزام به پرداخت نصف دیه در قصاص مرد مسلمان به سبب قتل زن مسلمان موضوع ماده ۳۸۲، از منظر عدالت کیفری، برابری در حمایت از حق حیات و ضرورت بازدارندگی، قابل بررسی و نقد هستند.
این مقاله با رویکردی حقوقی، جرمشناختی و جامعهشناختی، ضمن بررسی مبانی و آثار این مقررات، بر ضرورت بازنگری تقنینی، تقویت ضمانت اجراهای کیفری و توسعه سازوکارهای پیشگیرانه حمایت از زنان و کودکان در معرض خشونت تأکید میکند.
خانواده بهعنوان نخستین نهاد اجتماعی، باید کانون امنیت، حمایت و آرامش اعضای خود باشد. با این حال، وقوع قتلهای خانوادگی نشان میدهد که همین نهاد در برخی موارد میتواند به محیطی برای اعمال خشونت مرگبار تبدیل شود. قتل زنان با انگیزههای موسوم به ناموسی و قتل فرزندان توسط والدین، صرفاً رفتار مجرمانه اشخاص نیست؛ بلکه بازتاب مجموعهای از عوامل فرهنگی، روانشناختی، اجتماعی و حقوقی است که بررسی آنها برای پیشگیری از تکرار چنین حوادثی ضرورت دارد.
در قتلهای موسوم به ناموسی، نوعی نگرش مالکانه نسبت به زن مشاهده میشود که در آن استقلال فردی، حق انتخاب و کرامت انسانی او تحتالشعاع تصورات سنتی از آبرو و حیثیت خانوادگی قرار میگیرد. در چنین شرایطی، اختلاف زناشویی، سوءظن، انتخاب همسر یا تصمیم شخصی زن ممکن است بهانهای برای اعمال خشونت قرار گیرد.
از منظر روانشناختی، کنترلگری افراطی، حسادت بیمارگونه، ناتوانی در تنظیم هیجان، ضعف مهارت حل تعارض و احساس تهدید نسبت به اقتدار فردی میتوانند در شکلگیری رفتارهای خشونتآمیز نقش داشته باشند. از منظر جامعهشناختی نیز، سکوت اطرافیان، عادیسازی خشونت، فشارهای حیثیتی و فقدان حمایت مؤثر از قربانی، زمینه تداوم و تشدید خشونت را فراهم میکنند.
در این میان، نقش قانون صرفاً مجازات مرتکب پس از وقوع جنایت نیست؛ بلکه قانون باید با پیشبینی حمایت مؤثر، شناسایی موقعیتهای پرخطر و ایجاد ضمانت اجراهای متناسب، امکان پیشگیری از وقوع جرم را نیز فراهم کند.
1. عدم قصاص پدر در قتل فرزند؛ استثنایی نیازمند بازنگری تقنینی
یکی از مهمترین موضوعات قابل بحث در نظام حقوق کیفری ایران، حکم مقرر در ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی است. مطابق این ماده، از جمله شرایط ثبوت قصاص آن است که مرتکب، پدر یا از اجداد پدری مجنیعلیه نباشد.
بر این اساس، چنانچه پدر یا جد پدری، فرزند خود را عمداً به قتل برساند، قصاص نفس نسبت به وی اجرا نمیشود. این حکم در حالی است که در فرض قتل عمد فرزند توسط مادر، چنین استثنایی وجود ندارد و در صورت تحقق سایر شرایط قانونی، امکان قصاص مادر فراهم است.
این تفاوت تقنینی، پرسش مهمی درباره مبنای عدالت کیفری و تناسب حمایت قانونی از حق حیات ایجاد میکند: آیا صرف رابطه نسبی و عنوان پدری باید موجب تفاوت در پاسخ کیفری به رفتاری به شدت قتل عمد شود؟
از منظر سیاست جنایی، رابطه والدین با فرزند اصولاً باید منشأ تکلیف مراقبت، حمایت و مسئولیت مضاعف باشد. بنابراین، تبدیل رابطه پدری به امتیازی که مانع اجرای قصاص میشود، دستکم از حیث آثار اجتماعی و ضرورت حمایت برابر از فرزندان، نیازمند ارزیابی مجدد است.
نکته مهم آن است که ماده ۳۰۱ به معنای مصونیت کامل پدر از مسئولیت کیفری نیست. مطابق ماده ۶۱۲ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی، هرگاه قتل عمدی به هر علت قصاص نشود، در صورت تحقق شرایط مقرر در این ماده، مرتکب به حبس از سه تا ده سال محکوم خواهد شد. مسئولیت پرداخت دیه نیز حسب مورد مطرح است.
با وجود این، باید بررسی کرد که آیا چنین ضمانت اجرایی با توجه به شدت رفتار مجرمانه، آثار اجتماعی فرزندکشی و ضرورت بازدارندگی، پاسخ کیفری متناسبی محسوب میشود یا خیر.
به نظر میرسد قانونگذار باید با بررسی مبانی فقهی و حقوقی این استثنا، امکان بازنگری در ماده ۳۰۱ را به نحوی فراهم کند که صرف عنوان پدری، بدون توجه به شرایط و کیفیت ارتکاب قتل، مانع مطلق اجرای قصاص نباشد.
2. تفاوت در حکم قصاص زن و مرد؛ چالش عدالت و دسترسی برابر به حق قصاص موضوع قابل نقد دیگر، حکم ماده ۳۸۲ قانون مجازات اسلامی است.
مطابق این ماده، هرگاه زن مسلمانی عمداً به قتل برسد و قاتل مرد مسلمان باشد، حق قصاص با پرداخت نصف دیه کامل به قاتل قابل اجراست.
این حکم، اگرچه اصل حق قصاص را برای اولیای دم زن به رسمیت میشناسد، اما اجرای آن را به پرداخت مبلغی از سوی خانواده مقتول مشروط میکند.
از منظر عدالت کیفری، مسئله اساسی آن است که حق برخورداری از حمایت کیفری مؤثر نباید به توانایی مالی خانواده مقتول وابسته باشد. خانوادهای که با فقدان یکی از اعضای خود مواجه شده است، نباید برای اجرای حق قانونی خود با مانعی مالی روبهرو شود که ممکن است در عمل، امکان اعمال حق قصاص را محدود کند.
این موضوع بهویژه در خانوادههای کمدرآمد، میتواند موجب دشواری جدی در دسترسی به حق قصاص شود.
البته این حکم در چارچوب مبانی فقهی و ساختار دیه و قصاص در قانون فعلی وضع شده است؛ اما بحث درباره مبانی و آثار اجتماعی آن، به معنای نفی ضرورت بررسی مجدد این مقرره نیست.
قانونگذار میتواند با مطالعه تطبیقی، بررسی ظرفیتهای فقهی و ارزیابی آثار اجتماعی، راهکارهایی برای کاهش تبعیض در حمایت کیفری از حق حیات و تسهیل دسترسی خانوادههای قربانیان به عدالت پیشبینی کند.
3. قتلهای ناموسی و ضرورت مقابله با تفسیرهای موسع از استثناهای کیفری
یکی از نگرانیهای جدی در حوزه خشونت علیه زنان، تلاش برخی مرتکبان برای توجیه رفتار مجرمانه خود با استناد به مفاهیمی مانند غیرت، آبرو و حیثیت خانوادگی است.
از نظر حقوق کیفری، انگیزه ناموسی بهخودیخود نه وصف مجرمانه قتل عمد را از بین میبرد و نه مجوزی برای ارتکاب قتل ایجاد میکند.
با این حال، وجود برخی مقررات استثنایی در قانون مجازات اسلامی، ضرورت تفسیر دقیق و مضیق آنها را دوچندان میکند.
از جمله، ماده ۶۳۰ کتاب پنجم قانون مجازات اسلامی در خصوص وضعیت خاص مشاهده همسر در حال زنا با مرد اجنبی و ماده ۳۰۲ قانون مجازات اسلامی در خصوص موارد مشخص عدم ثبوت قصاص، باید صرفاً در محدوده شرایط قانونی خود اعمال شوند.
توسعه غیرموجه این مقررات به مواردی مانند سوءظن، اختلاف خانوادگی، شایعه، روابط عاطفی یا برداشت شخصی از رفتار زن، با اصول قانونی بودن جرم و مجازات و ضرورت تفسیر مضیق مقررات استثنایی مغایرت دارد.
هیچ فردی نمیتواند با استناد به برداشت شخصی از مفهوم ناموس یا حیثیت، خود را صاحب اختیار در سلب حیات دیگری بداند.
در این زمینه، شفافسازی قانونی و قضایی درباره حدود و شرایط اعمال مقررات استثنایی، میتواند نقش مهمی در جلوگیری از سوءاستفاده از این احکام داشته باشد.
4. ضعف نگاه پیشگیرانه؛ ضرورت عبور از سیاست جنایی واکنشی
یکی از کاستیهای مهم در مواجهه با خشونتهای خانوادگی، تمرکز بیش از اندازه بر مجازات پس از وقوع جرم و توجه ناکافی به شناسایی و مدیریت خطر پیش از وقوع جنایت است.
در بسیاری از موارد، قتل خانوادگی حادثهای کاملاً ناگهانی و بدون سابقه نیست. تهدیدهای مکرر، ضربوجرح، محدود کردن آزادیهای فردی، تعقیب و کنترل مستمر و سابقه خشونت میتوانند نشانههایی از خطر جدی باشند.
از این رو، سیاست جنایی مؤثر باید از رویکرد صرفاً واکنشی فاصله بگیرد و به سمت پیشگیری مبتنی بر ارزیابی خطر حرکت کند.
قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ ظرفیتهای قانونی مهمی برای مداخله حمایتی در وضعیتهای مخاطرهآمیز فراهم کرده است. اجرای مؤثر این قانون، بهویژه در موارد تهدید و آزار کودکان و نوجوانان، باید در اولویت نهادهای مسئول قرار گیرد.
همچنین ضروری است در خصوص زنان در معرض خشونت، سازوکارهای عملی برای گزارش محرمانه، ارزیابی فوری تهدید، دسترسی به مراکز امن، حمایت روانشناختی و مشاوره حقوقی مستقل تقویت شود.
در این مسیر، همکاری پلیس، دستگاه قضایی، مددکاران اجتماعی، مراکز درمانی و نهادهای حمایتی اهمیت اساسی دارد.
5. ضرورت بازنگری در سیاست جنایی و پیشنهادهای اصلاحی
با توجه به مباحث پیشگفته، اصلاح سیاست جنایی در حوزه قتلهای خانوادگی باید بر چند محور اساسی استوار باشد:
الف) بازنگری در ماده ۳۰۱ قانون مجازات اسلامی: بررسی مجدد استثنای عدم قصاص پدر و جد پدری، با هدف حمایت برابر از حق حیات فرزندان و بازنگری در تفاوت مسئولیت کیفری پدر و مادر.
ب) بازنگری در ماده ۳۸۲ قانون مجازات اسلامی: بررسی آثار اجتماعی و اقتصادی الزام به پرداخت نصف دیه در قصاص مرد مسلمان به سبب قتل زن مسلمان و طراحی راهکارهای عادلانهتر برای دسترسی برابر به عدالت.
ج) تقویت ضمانت اجراهای کیفری: ارزیابی تناسب مجازات تعزیری قتل عمد در موارد عدم اجرای قصاص، با توجه به شدت جنایت، کیفیت ارتکاب و ضرورت بازدارندگی.
د) حمایت فوری از قربانیان در معرض خطر: تدوین دستورالعملهای روشن برای مداخله انتظامی و قضایی در برابر تهدیدهای جدی و سابقه خشونت خانوادگی.
هـ) توسعه اقدامات پیشگیرانه: آموزش مهارتهای کنترل خشم، مقابله با باورهای مالکانه، ارتقای آگاهی حقوقی و تقویت حمایتهای روانشناختی و اجتماعی.
به هر صورت در مقام نتیجه باید گفت؛
حق حیات از بنیادیترین حقوق انسانی است و حمایت قانونی از آن نباید تحت تأثیر جنسیت، نسبت خانوادگی یا توان مالی خانواده قربانی قرار گیرد.
اگرچه قانون مجازات اسلامی برای قتل عمد، اصل قصاص و در موارد عدم اجرای آن، ضمانت اجراهای تعزیری پیشبینی کرده است، برخی استثناها و تفاوتهای موجود در مقررات مربوط به قتل فرزند و قتل زنان، از منظر عدالت کیفری و ضرورت حمایت برابر از حق حیات، نیازمند بازنگری جدی هستند.
نقد ماده ۳۰۱ و ماده ۳۸۲، نه صرفاً بحثی نظری، بلکه مسئلهای مرتبط با امنیت واقعی زنان و کودکان و اعتماد عمومی به نظام عدالت کیفری است.
نظام حقوقی کارآمد، تنها نظامی نیست که پس از وقوع جنایت امکان مجازات مرتکب را فراهم کند؛ بلکه نظامی است که با شناسایی موقعیتهای پرخطر، حمایت مؤثر از افراد آسیبپذیر و پیشبینی ضمانت اجراهای متناسب، احتمال وقوع جنایت را کاهش دهد.
پدر بودن نباید امتیازی در برابر حق حیات فرزند ایجاد کند و زن بودن نباید موجب دشوارتر شدن دسترسی خانواده مقتول به عدالت شود.
آبان خونین زنان ایرانی باید به فرصتی برای بازاندیشی در سیاست جنایی و اصلاح مقرراتی تبدیل شود که ممکن است در عمل، حمایت کافی از قربانیان خشونت خانوادگی فراهم نکنند.
عدالت کیفری زمانی به معنای واقعی خود نزدیک میشود که قانون، پیش از آنکه به مجازات قاتل بیندیشد، برای حفظ جان قربانی نیز تدبیر مؤثر داشته باشد.

منابع قانونی
1. قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، مواد ۳۰۱، ۳۸۱ و ۳۸۲.
2. قانون مجازات اسلامی، کتاب پنجم تعزیرات، ماده ۶۱۲.
3. قانون مجازات اسلامی، مواد ۳۰۲ و ۳۰۳.
4. قانون مجازات اسلامی، کتاب پنجم تعزیرات، ماده ۶۳۰.
5. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹.
6. اصول ۲۰، ۲۱ و ۲۲ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، در ارتباط با حمایت قانونی، حقوق زنان و مصونیت حیثیت، جان و حقوق اشخاص.
*وکیل پایه یک دادگستری ودکتری تخصصی حقوق