مأمور سرشماری نفوس و مسکن ۱۴۰۵ پشت درهای بسته؛ چرا مردم همکاری نمیکنند؟
مهسا مشایخی*
همینکه در را که باز کردم و گفتم: «بفرمایید، حاضرم همکاری کنم»، خانم مأمور سرشماری نتوانست ذوقش را پنهان کند در حالیکه هنوز حتی سؤال اولش را نپرسیده بود. من فقط در را باز کرده بودم و گفته بودم جواب میدهم، برایم عجیب بود که این اندازه خوشحال شده باشد. کمی بعد که گفت بعضیها تا میفهمند مأمور سرشماری پشت در است، اصلاً در را باز نمیکنند، تازه فهمیدم آن شادی از کجا میآمد.
بعد شروع کرد به پرسیدن. چند سالتان است؟ متأهلید؟ شغلتان چیست؟ مدرک تحصیلیتان؟ خانه چند متر است؟ ملکی است یا اجارهای؟ من هم یکییکی و با حوصله جواب دادم. گفتوگو به همین سادگی پیش رفت. اما وقتی رفت، به کسی فکر کردم که این کار را نمیکند. کسی که پشت همان در میماند، نه از بیحوصلگی، بلکه چون نمیداند جوابهایش بعداً کجا میرود. اگر جای او باشم و مطمئن نباشم این اطلاعات به کجا میرسد، آیا خودم راحت در را باز میکنم؟
آدم سن و شغلش را ممکن است در یک مهمانی به کسی بگوید که همان شب با او آشنا شده، شاید وسط حرف هم بگوید خانه کوچکی در فلانجا داریم یا امسال صاحبخانه مبلغ اجاره را دوباره بالا برده است. اما وقتی همین چیزها یکییکی پرسیده شود و کنار هم ثبت شوند، حس ماجرا عوض میشود. دلت میخواهد بدانی چه کسی قرار است همه این جوابها را یکجا ببیند. حتی اگر پاسخ دادن به هر سؤال را قبول داشته باشی، باز ممکن است از اینکه این اطلاعات جایی دربارهات ثبت میشود، آرام نباشی.
البته فکرهای دیگری هم هست که شاید همان پشت در از ذهن آدم بگذرد. اگر بگویم خانه مال خودم است، روی یارانهام اثر میگذارد؟ اگر شغلم را بگویم، این اطلاعات به اداره مالیات هم میرسد؟ شاید کسی سالها پیش خانهای خریده و حالا برای پرداخت خرج ماهانهاش در تنگنا باشد. وقتی از او میپرسند: «خانه مال خودتان است؟»، شاید همان لحظه به این فکر کند که کسی که جوابش را میخواند، از بقیه قصه زندگیاش چه میداند؟ اگر ندانی جواب کجا میرود و با آن چه میکنند، شاید ترجیح بدهی گفتوگویی را که مقصدش معلوم نیست، اصلاً شروع نکنی.
نکتهای که بعد از حرف خانم مأمور ذهنم را مشغول کرد همین بود. او اگر در باز میشد، فرصت داشت خودش را معرفی کند و توضیح دهد چرا آمده، اما کسی که از اول تصمیم گرفته در را باز نکند، همان توضیح را هم نمیشنود. کاش آدم پیش از آنکه کسی زنگ خانهاش را بزند، میتوانست جواب سؤالهایش را راحت پیدا کند. از کجا بفهمم مأمور واقعاً برای سرشماری آمده؟ چه چیزهایی از من میپرسد؟ چه کسانی به جوابها دسترسی دارند؟ آیا این جوابها در تصمیمی درباره مالیات یا یارانه من به کار میروند؟ هر کدام از اینها پرسشی مشخص است و پاسخ مشخص هم میخواهد.
من در کارم مدام با آمار و ارقام سروکار دارم. سر کلاسهای آمار و اقتصادسنجی هم همیشه به دانشجوهایم میگویم پیش از اینکه سراغ تحلیل یک جدول بروید، فکر کنید عددهایش چطور به دست آمدهاند. گاهی کسی جواب درست میدهد و عدد اشتباه ثبت میشود. گاهی خود پاسخدهنده، از روی اشتباه یا ملاحظهای که دارد، جواب نادرست میدهد. گاهی هم جوابی در کار نیست. اگر در چنین وضعی مأموری خانههای پرسشنامه را با حدس خودش پر کند، کسی که بعداً جدول را میخواند ممکن است آن حدس را به حساب پاسخ واقعی یک خانوار بگذارد.
آن روز یکی از همان مشکلاتی که سالها سر کلاس دربارهاش حرف زده بودم، برایم ملموستر از همیشه شد. من معمولاً وقتی به داده میرسم که جدول آماده است. خانم مأمور از لحظهای برایم گفت که خیلی پیشتر اتفاق میافتد. کسی در خانه است، میفهمد چه کسی پشت در ایستاده و تصمیم میگیرد در را باز نکند. اگر بخواهم از روی جدول بفهمم مردم یک محله چطور زندگی میکنند، باید به ساکنان همان خانهها هم فکر کنم.
از آن دیدار هنوز همان چند ثانیه اول بیشتر از همه یادم مانده. من نگفته بودم چند سال دارم، شغلم چیست یا خانه چند متر است. فقط در را باز کرده بودم و گفته بودم «بفرمایید». آنوقت هنوز نمیدانستم برای خانم مأمور، گاهی رسیدن به سؤال اول خودش جای خوشحالی دارد.
* اقتصاددان، استاد دانشگاه