تصمیم عجولانه دولت درباره قطع کالابرگ خانوارها؛ فاصله درآمد رسمی تا سفره واقعی
تصمیم اخیر دولت در قطع کالابرگ خانوارهایی که درآمدی بیش از 20 میلیون تومان دارند، موجی از نارضایتی و انتقاد را به دنبال داشته است.
فصل سوم، مهسا مشایخی؛ این تصمیم از آن رو قابل اعتراض است که دولت در با معیارهایی کاملا اشتباه نسبت به کالابرگ و یارانه خانوار، تصمیم‌گیری کرده است.
درآمد ماهانه روی کاغذ عدد روشنی است، اما زندگی خانواده‌ها با یک عدد توضیح داده نمی‌شود. خانواده‌ای که در شهر زندگی می‌کند، بیشتر خوراکش را از بازار می‌خرد و بخش بزرگی از درآمدش را صرف اجاره و رفت‌وآمد می‌کند. خانواده‌ای در روستا شاید با درآمد رسمی مشابه، از فروش محصول یا کار جانبی درآمد داشته باشد و بخشی از خوراکش را خودش تأمین کند. این دو خانواده در آمار درآمد رسمی شبیه یکدیگرند، اما منابع واقعی زندگی‌شان یکسان نیست.
تفاوت فقط میان شهر و روستا نیست. دو روستا هم ممکن است از نظر فاصله تا بازار، مدرسه و مرکز درمانی، هزینه رفت‌وآمد و امکان فروش محصول متفاوت باشند. خانواده‌ای که برای رسیدن به درمانگاه یا مدرسه مسافت زیادی طی می‌کند، هزینه‌ای می‌پردازد که در رقم درآمدش دیده نمی‌شود. بنابراین محل زندگی بخشی از هزینه‌ها و فرصت‌های اقتصادی خانوار را شکل می‌دهد.
سقف درآمد و جزئیات نامشخص
بر اساس اظهارات منتشرشده از معاون وزیر رفاه، سقف درآمد ماهانه برای خانوارهای یک تا سه‌نفره کمتر از ۲۰ میلیون تومان و برای خانوار چهارنفره کمتر از ۲۷ میلیون تومان است. به‌ازای هر عضو اضافه نیز ۷ میلیون تومان به سقف افزوده می‌شود. نداشتن ملک، خودرو و شغل رسمی هم از شاخص‌های شناسایی مشمولان است. بااین‌حال، جزئیات دقیق معیارها و نحوه استفاده از آن‌ها هنوز اعلام نشده است.
دو خانوار با درآمد یکسان ممکن است هزینه‌های متفاوتی داشته باشند. یکی برای رفت‌وآمد، درمان یا آموزش بیشتر می‌پردازد و دیگری به این خدمات نزدیک‌تر است. حتی روستای نزدیک به شهر با روستای دورافتاده از نظر دسترسی به خدمات و بازار یکسان نیست. پس درآمد اسمی، به‌تنهایی توان معیشتی خانواده را نشان نمی‌دهد.
درآمدی که در فیش حقوقی دیده نمی‌شود، اما خرج زندگی را می‌دهد
خانواری ممکن است حقوق رسمی نداشته باشد، اما از دامداری، فروش محصول، کار فصلی یا فعالیت خانگی درآمد کسب کند. بخشی از این درآمدها نامنظم است و ممکن است در داده‌های رسمی کامل ثبت نشود، اما اگر هزینه‌های زندگی را تأمین کند، توان معیشتی خانوار را بالا می‌برد.
خودبسندگی غذایی نیز هزینه‌ها را کاهش می‌دهد. خانواده‌ای که مرغ و تخم‌مرغ، میوه یا بخشی از لبنیاتش را خودش تولید می‌کند، برای خرید این اقلام کمتر پول می‌پردازد. اگر محصولی هم بفروشد، درآمد جانبی دارد. در نتیجه، دو خانواده روستایی با درآمد رسمی مشابه ممکن است وضع یکسانی نداشته باشند. یکی زمین، دام یا راهی برای فروش محصول دارد و دیگری ندارد. اولی ممکن است فشار معیشتی کمتری را تجربه کند.
البته تولید خانگی و دامداری هزینه خوراک، دارو و نگهداری دارد و درآمد فصلی همیشه در دسترس نیست. سنجش درست باید درآمد خالص فروش و ارزش محصول مصرف‌شده در خانه را در کنار هزینه تولید ببیند. نادیده‌گرفتن این منابع می‌تواند خانوار دارای درآمد جانبی را هم‌ردیف خانواده‌ای قرار دهد که تنها به درآمد رسمی متکی است.
سقف درآمد و تفاوت اندازه خانوار
سقف درآمد خانوار یک‌نفره و سه‌نفره هر دو کمتر از ۲۰ میلیون تومان اعلام شده است. بنابراین سقف سرانه برای فرد تنها ۲۰ میلیون تومان و برای هر عضو خانوار سه‌نفره حدود ۶ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان می‌شود. سقف سرانه خانوار چهارنفره نیز حدود ۶ میلیون و ۷۵۰ هزار تومان است.
هزینه زندگی با افزایش تعداد افراد دقیقاً به نسبت جمعیت بالا نمی‌رود. چند نفر می‌توانند هزینه مسکن را تقسیم کنند، اما مخارج خوراک، درمان و آموزش بیشتر می‌شود. دولت باید توضیح دهد چرا خانوارهای یک تا سه‌نفره در یک گروه قرار گرفته‌اند. همچنین لازم است قاعده بازنگری سقف‌ها روشن باشد، چون تورم قدرت خرید مبلغ ثابت را کاهش می‌دهد.
حمایت همگانی یا هدفمند؟
اگر کالابرگ از منابع عمومی پرداخت می‌شود، پرسش درباره شیوه توزیع آن طبیعی است. پرداخت همگانی خطر جا ماندن خانوار نیازمند را کاهش می‌دهد، اما در بودجه محدود ممکن است مبلغ کمتری به هر نفر برسد. حمایت هدفمند می‌تواند کمک بیشتری به خانوارهای کم‌درآمد برساند، به شرط آنکه معیارهای شناسایی دقیق باشند و منابع واقعی زندگی را هم در نظر بگیرند.
دولت باید روشن کند کالابرگ سهمی برابر از منابع عمومی است یا حمایتی هدفمند. اگر هدف حمایت از نیازمندان است، باید توضیح دهد هزینه‌های منطقه‌ای، درآمد جانبی و تولید خانگی چه نقشی در تشخیص نیاز دارند.
دارایی ثبت‌شده و توان مالی واقعی
در مجموع، سنجش استحقاق کالابرگ نباید فقط به درآمد رسمی یا مالکیت ثبت‌شده تکیه کند. پیشنهاد می‌شود دولت معیار ارزیابی را بر پایه توان واقعی معیشت خانوار تنظیم کند و درآمدهای غیررسمی و فصلی، ارزش خالص تولید و مصرف خانگی، هزینه‌های ضروری و تفاوت قیمت‌ها و دسترسی به خدمات در مناطق مختلف را نیز در نظر بگیرد. بانک جهانی تأکید می‌کند که هیچ روش واحدی برای هدف‌گیری حمایت اجتماعی در همه شرایط مناسب نیست و مقایسه رفاه باید تفاوت هزینه زندگی در زمان‌ها و مناطق را لحاظ کند. استانداردهای آماری سازمان بین‌المللی کار نیز اشتغال غیررسمی و تولید برای مصرف خانوار را به رسمیت می‌شناسند. بنابراین، انتشار عمومی روش محاسبه، بازنگری دوره‌ای سقف‌ها متناسب با تورم و ایجاد مسیر ساده و مؤثر برای اعتراض و اصلاح اطلاعات، می‌تواند خطای حذف خانوارهای نیازمند را کاهش دهد و اعتماد عمومی به شیوه توزیع کالابرگ را افزایش دهد..
