نیای اسیست: دستیار حقوقی هوشمند هندی اصل برتری وکلا را حفظ میکند؟
دنیای پرتلاطم و آمیخته به تکنولوژی امروز به حیطه وکالت و قضاوت وارد شده و با ظهور هوش مصنوعی این روند تهدیدها و فرصتهایی را به وجود آورده که تمیز دادن آنها از یکدیگر کمی مشکل جلوه میکند.
فرشاد گلزاری؛ در این میان یکی از ابزارهای هوش مصنوعی که به عنوان «دستیار حقوقی هوشمند» شناخته میشود، نرمافزار نیای اسیست (NyayAssist) است. این نرمافزار در ماه ژوئن بیش از ۱۰ بهروزرسانی جدید ارائه میکند اما همزمان با تدوین پیشنویس مقررات هوش مصنوعی دیوان عالی هند، وکلا همچنان در محور تصمیمگیری باقی میمانند.
این پلتفرم اعلام کرده است که انتشار بهروزرسانیهای ژوئن بر چهار تعهد اصلی اعم از شفافیت، نظارت انسانی، راستیآزمایی و اولویت قضاوت انسانی استوار است.
اصل برتری وکلا
این پلتفرم هوش مصنوعی مستقر در بمبئی (هند) که برای وکلای دادگستری، مؤسسات حقوقی و دانشکدههای حقوق هند توسعه یافته است، تأکید میکند که این انتشار صرفاً مجموعهای از قابلیتهای جدید نیست، بلکه تلاشی سنجیده برای تقویت مهمترین عنصری است که فناوری حقوقی بدون آن معنا ندارد و آن چیزی نیست جز « اعتماد».
در تاریخ ۳ ژوئن ۲۰۲۶، دیوان عالی هند «پیشنویس مقررات استفاده از هوش مصنوعی در دادگاهها، ۲۰۲۶» را که تحت نظارت کمیته هوش مصنوعی این دیوان تهیه شده بود، منتشر کرد و آن را تا ۲۰ ژوئن ۲۰۲۶ برای دریافت نظرات عمومی در دسترس قرار داد.
این پیشنویس یکی از جامعترین تلاشها تاکنون برای تعیین چارچوب استفاده از هوش مصنوعی در دادگاهها به شمار میرود. رویکرد آن روشن است: نه ممنوعیت صرف استفاده از هوش مصنوعی، بلکه پذیرش مسئولانه آن تحت تدابیر حفاظتی سختگیرانه که بر اصول برتری انسان، شفافیت، پاسخگویی، حفاظت از دادهها و استقلال قضایی استوار است.
در قلب این چارچوب، اصل «برتری انسان» قرار دارد. پیشنویس تصریح میکند که هوش مصنوعی باید همواره بهطور کامل تابع قضاوت انسانی باشد، تنها در نقش یک ابزار کمکی عمل کند و هرگز جایگزین مقام قضایی نشود؛ مقامی که تنها مرجع دارای اختیار برای تصمیمگیری درباره مسائل حقوقی، موضوعات واقعی پرونده و تحقق عدالت است.
پلتفرم NyayAssist اعلام کرده است که بهروزرسانیهای ژوئن بر پایه چهار تعهد سازماندهی شدهاند که بازتابدهنده همین استانداردها هستند و این اصول از همان ابتدای توسعه پلتفرم، راهنمای طراحی و تکامل آن بودهاند.
شفافیت
پیشنویس مذکور، استانداردهای بالایی برای شفافیت و قابلیت تبیین (Explainability) مقرر میکند و همچنین افشای استفاده از محتوای تولیدشده با کمک هوش مصنوعی هنگام ارائه به دادگاه را الزامی میداند.
در مجموع بهروزرسانیهای ژوئن 2026، این پلتفرم پژوهشهای حقوقی خود را به گونهای ارتقا داده است که امکان بررسی دقیقتر و ردیابی آسانتر منابع فراهم شود؛ بهطوری که وکلا بتوانند هر گزاره حقوقی را تا منبع اصلی آن دنبال کنند، نه اینکه صرفاً به آن اعتماد کنند. علاوه بر این، عملکرد این پلتفرم توسط نهادهای مستقل نیز مورد ارزیابی قرار میگیرد، زیرا توانمندی یک ابزار حقوقی باید سنجیده و اثبات شود، نه اینکه صرفاً ادعاهایی در مورد آن مطرح شود.
نظارت انسانی
پیشنویس ارائه شده از سوی این پلتفرم همچنین با صراحت تأکید میکند که خروجی هوش مصنوعی صرفاً جنبه مشورتی دارد و نه تصمیمگیرنده، و مسئولیت همواره بر عهده شخص انسانی (وکلای دادگستری) باقی میماند.
چندین تغییر اعمالشده در ماه ژوئن با هدف حفظ کنترل کامل وکیل بر فرآیندها طراحی شدهاند؛ از نحوه سازماندهی پروندهها و اطلاعات موکلان گرفته تا شیوه تنظیم پیشنویس اسناد و نحوه یکپارچهسازی پلتفرم با ابزارهایی که وکلا هماکنون از آنها استفاده میکنند. لذا الگوی کلی بر این اساس که سیستم پیشنهاد میدهد و تصمیم نهایی را وکیل اتخاذ میکند.
راستیآزمایی
در پیشنویس این پلتفرم بهصراحت آمده است که پیچیدگی یا عدم شفافیت عملکرد یک سامانه، یا حتی تولید اطلاعات نادرست (Hallucination) توسط آن، هرگز نمیتواند توجیهکننده یک تصمیم اشتباه یا زیانبار باشد. از اینرو، راستیآزمایی یک تعهد حرفهای است، نه صرفاً یک قابلیت نرمافزاری.
این پلتفرم نیز ابزارهای پژوهش و استناد خود را با همین رویکرد ارتقا داده است تا پاسخها بر مبنای منابع قابل تأیید ارائه شوند و فرآیند بررسی و تأیید آنها آنقدر سریع باشد که به بخشی طبیعی از روند روزمره کار وکلا تبدیل شود.
اولویت قضاوت انسانی
در پسِ اصطلاحات فنی این پیشنویس، یک پیام ساده نهفته و هوش مصنوعی زمانی در حوزه حقوق بیشترین کارایی را دارد که قدرت تحلیل و استدلال وکیل را تقویت کند، نه اینکه جایگزین آن شود.
بهروزرسانیهای ژوئن این پلتفرم با هدف حذف اقدامات تکراری و زمانبر، دسترسی سریعتر به منابع مرتبط و سپس واگذاری کامل فرآیند استدلال، تدوین راهبرد و قضاوت نهایی به شخص وکیل یا تیم حقوقی طراحی شدهاند.
در این خصوص «یاش رانه» بنیانگذار پلتفرم نیای اسیست در اینباره گفته است که «این پیشنویس همان چیزی را بازتاب میدهد که ما از همان روز نخست به آن باور داشتیم و آن چیزی نیست جز اینکه تصمیمگیرنده همیشه وکیل است و ابزار باید بتواند روند استدلال و عملکرد خود را بهطور شفاف نشان دهد».
وی افزود: «تمام قابلیتهایی که در این ماه ژوئن عرضه میکنیم با هدف تحقق همین اصل طراحی شدهاند؛ شفافتر، قابلراستیآزماییتر و کاملاً تحت کنترل انسان. مشکل اعتماد به هوش مصنوعی در علم حقوق از آن جهت نیست که بیش از حد قدرتمند است؛ بلکه از این جهت است که باید امکان بررسی و صحتسنجی عملکرد آن وجود داشته باشد».
ارتقاء فرآیند استناددهی
یکی از نمونههای مشخص این بهروزرسانیها، نسخه ارتقاءیافته فرآیند استناددهی در این پلتفرم است. اکنون هنگامی که کاربر برای یک گزاره حقوقی درخواست مستندات میکند، سامانه سلسلهمراتب منابع را در کنار پاسخ نمایش میدهد، هر گزاره استنادی را به منبع اصلی آن پیوند میدهد و همچنین سابقهای از فرآیند راستیآزمایی ارائه میکند که نشان میدهد پیش از استفاده از خروجی، چه مواردی بررسی شدهاند.
برای وکلایی که در حال تهیه لایحه هستند، این بدان معناست که هرچند پیشنویس اولیه ممکن است توسط هوش مصنوعی تهیه شود اما مسئولیت تطبیق و تأیید گزارههای حقوقی با متن واقعی رأی دادگاه، قانون یا مقرره همچنان بر عهده وکیل باقی میماند؛ دقیقاً همانگونه که پیشنویس مقررات پیشبینی کرده است.
انتظار میرود پس از نهایی شدن این مقررات، چارچوب نحوه تأیید، ممیزی و افشای استفاده از هوش مصنوعی در دیوان عالی هند، دادگاههای عالی ایالتی، مراجع شبهقضایی و کمیسیونهای قانونی را تعیین کند.
برای وکلای مستقل یا وکلای ثبتشده نزد دیوان عالی (Advocate-on-Record) که در حال تصمیمگیری درباره استفاده روزمره از هوش مصنوعی هستند و نیز برای مؤسسات حقوقی و نهادهایی که باید درباره مجاز بودن استفاده از این ابزارها تصمیم بگیرند،
دیگر پرسش اصلی این نیست که یک سامانه تا چه اندازه چشمگیر به نظر میرسد؛ بلکه این است که آیا آن سامانه شفاف، قابل راستیآزمایی و تحت کنترل قضاوت انسانی است و آیا میتواند مطابق با استانداردهای مورد نظر دیوان، اعتماد کاربران را جلب کند یا خیر.
