مشروطه؛ این تردمیل 120 ساله
محسن برهانی*
تردمیلمان ۱۲۰ ساله شد!
از ۱۳ یا ۱۵ مرداد ۱۲۸۵ که فرمان مشروطه امضا شد تا امروز در مرداد ۱۴۰۵، ۱۲۰ سال میگذرد. مشروطه حول یک مفهوم شکل گرفت: قانون. اما به مرور این «یک کلمه» دو دوگانه ایجاد کرد که یکی از دل دیگری درآمد: دوگانه فرمان-قانون که تلاش کرد اقتدارگرایی یا حاکمیت مردم را به سامان برساند و سپس دوگانه عقل/عرف-شرع که تلاش کرد ناظر به منبع قانونگذاری مسأله را فیصله دهد. مجلس شورا و عدالتخانه هم ذیل قانون مطرح بود.
ظاهراً هنوز که هنوز است آن مفهوم و آن دوگانهها به سرانجامی نرسیدهاند و پیچیدگی بیشتری پیدا کردهاند و در این تلاش نافرجام و تردمیل ۱۲۰ساله، موضوعات و چالشهایی چون وطن و امنیت و مداخله خارجی و اقتدار حکومت پررنگ شدهاند و عرصه حکمرانی تحتالشعاع مؤلفههای مختلفی قرار گرفته است.
جالب آنکه تلاش شرعگرایان و عرف/عقلگرایان در حذف «دیگری» نیز همراه با توفیق نبود و همانگونه که عرفگرایان در دوره پهلوی اول و دوم نتوانستند آن «دیگری» را کلاً مضمحل نمایند، شرعگرایان هم پس از انقلاب نتوانستند آن «دیگری» را از صحنه حذف کنند و در این میانه یک تاریخ و یک ملت و یک وطن متحیر ماندهاند که بازیگران چه زمانی دست از این «تمامیّتخواهی» و «حذفگرایی» برخواهند داشت و به راههای میانه و «راه سوم» اندیشه خواهند کرد. چند انقلاب و جنبش و قیام دیگر نیاز است؟
کشمکش تاریخی و هرج و مرج پسامشروطه تا ظهور پهلوی اول، درگیریهای پس از شهریور ۱۳۲۰ تا تثبیت قدرت پهلوی دوم پس از ۱۳۳۲، آشوبهای پس از انقلاب ۵۷ و درگیری دوران اصلاحات ۱۳۷۶ و نسبت تمامی آنها با دوگانه فرمان-قانون و محتوای قانون نیازمند بررسی و تأمل است.
عجیب آنکه در زمانی مشروطه ۱۲۰ ساله شده است که «ایران» و «امنیت ایران» در مخاطره است و خونهای فراوانی از ایرانیان به زمین ریخته شده است و عجب تقارن قابل تأمّلی! برخی از مشروطهخواهان آنچنان مشروطهخواهیشان برخی اوقات گل میکرد که «ایران» و «واقعیت قدرت در ایران» و «بافت تاریخی ایران» را فراموش میکردند و غرق در اندیشههای روشنفکرانه میشدند و و هرج و مرج را بر نظم و امنیت ترجیح میدادند و مؤلفهای به نام «خشونت» را اساساً مدنظر قرار نمیدادند و غفلت از واقعیت خارجی و مراکز قدرت در جامعه، به تحلیلها و تجویزهای غلطی دامن میزد و میزند.
این قافله مشروطهخواهی چه زمانی به سرمنزل مقصود میرسد؟ خدا میداند.
*حقوقدان و استاد دانشگاه
