روز جهانی صلح؛ آزمونی برای منشور ملل متحد

به گزارش فصل سوم؛ روز ۲۱ سپتامبر (۳۰ شهریور) در تقویم رسمی سازمان ملل به عنوان روز جهانی صلح (International Day of Peace) نام‌گذاری شده است. 

این مناسبت بین‌المللی که سالانه در سراسر جهان گرامی داشته می‌شود، فرصتی برای تامل بر اهمیت آتش‌بس، پایان دادن به خصومت‌ها، ترویج فرهنگ گفت‌و‌گو و تقویت پایه‌های زیست مسالمت‌آمیز میان ملت‌هاست. 

با این حال، شواهد و گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهند که شکاف میان آرمان صلح جهانی و واقعیت‌های نظامی و سیاسی معاصر بیش از هر زمان دیگری در قرن ۲۱ عمیق‌تر شده است.

مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۱۹۸۱ طی قطعنامه ۳۶/۶۷ روز جهانی صلح را تصویب کرد. هدف اولیه از این اقدام، هم‌زمانی این روز با افتتاحیه نشست‌های سالانه مجمع عمومی در ماه سپتامبر (شهریور) بود تا یادآور مسئولیت مشترک جوامع بین‌المللی برای حفظ امنیت و صلح جهانی باشد. 

با این حال، در سال ۲۰۰۱، مجمع عمومی طی قطعنامه‌ای جدید (۵۵/۲۸۲) تاریخ ثابت ۲۱ سپتامبر را به‌طور رسمی به‌عنوان روز جهانی صلح تعیین کرد و از آن زمان، این روز به‌عنوان زمان رسمی اعلام ۲۴ ساعت آتش‌بس عمومی و لغو کلیه درگیری‌های مسلحانه در سراسر جهان معرفی شد.

اهداف بنیادین این روز فراتر از توقف موقت جنگ‌هاست؛ این مناسبت بر اموری مانند آموزش صلح، دفاع از حقوق بشر، توسعه پایدار، مبارزه با نابرابری و کاهش خطر‌های دگرگونی‌های اقلیمی تاکید دارد. نماد اصلی این مناسبت «زنگ صلح» است که در مقر سازمان ملل در نیویورک به صدا درمی‌آید؛ زنگی که از سکه‌های اهداشده توسط کودکان از تمام قاره‌های جهان ساخته شده تا یادآور تاوان انسانی جنگ‌ها و ضرورت حفاظت از نسل‌های آینده باشد.

قوانین بین‌المللی؛ چارچوب حقوقی صلح و منشور ملل متحد

حقوق بین‌الملل پیش‌شرط‌ها و چارچوب‌های مشخصی را برای حفظ صلح جهانی تعیین کرده است. هسته اصلی این چارچوب در منشور ملل متحد نهفته است. 

طبق ماده ۲ بند ۴ این منشور، تمام اعضای سازمان ملل موظف هستند در روابط بین‌المللی خود از تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر عضو دیگری خودداری کنند.

حقوق بین‌الملل، تنها استفاده از زور را در ۲ حالت مجاز می‌داند: نخست دفاع مشروع فردی یا جمعی براساس ماده ۵۱ منشور، و دوم، اقدام‌های دسته‌جمعی مجوز داده شده توسط شورای امنیت سازمان ملل تحت فصل هفتم منشور برای حفظ یا بازگرداندن صلح و امنیت بین‌المللی.

علاوه بر منشور ملل متحد، حقوق بشردوستانه بین‌المللی (از جمله کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو) قواعد مربوط به رفتار در زمان جنگ، حفاظت از غیرنظامیان و محدودیت در ابزار‌های نبرد را تنظیم می‌کند. 

هم‌زمان، معاهده‌های متعدد بین‌المللی مانند معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) و معاهده‌های کنترل تسلیحات نظامی، ارکان حقوقی جلوگیری از جنگ‌های فاجعه‌بار جهانی محسوب می‌شوند. با این حال، ناکارآمدی ساختاری شورای امنیت به دلیل حق وتو قدرت‌های بزرگ و بی‌توجهی برخی دولت‌ها به آرای دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ)، اعتبار و کارایی این قوانین بین‌المللی را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.