کپنهاگ در آستانه میزبانی وکلای جهان؛ حقوق در جهانی پرآشوب

فصل سوم:

کپنهاگ در روزهای آینده به یکی از مهم‌ترین محل‌های گردهمایی جامعه حقوقی جهان تبدیل خواهد شد. از ۴ تا ۹ اکتبر ۲۰۲۶، یعنی از 12 لغایت 17 مهرماه کنفرانس سالانه انجمن بین‌المللی وکلا در  این شهر برگزار می‌شود؛ رویدادی که بیش از ۲۲۰ نشست تخصصی را در برنامه خود جای داده و هزاران وکیل، حقوق‌دان، استاد دانشگاه، نمایندگان کانون‌های وکلا و متخصصان حوزه‌های مختلف حقوقی را گرد هم می‌آورد.

 نگاهی به برنامه امسال نشان می‌دهد که بخش مهمی از مباحث آن مستقیماً با بحران‌هایی ارتباط دارد که حقوق بین‌الملل در سال‌های اخیر با آنها مواجه بوده است: مخاصمات مسلحانه، جابه‌جایی اجباری، تحریم‌ها، فقر ناشی از جنگ، حقوق زنان، تغییرات اقلیمی، منابع طبیعی، هوش مصنوعی و در نهایت، آینده حاکمیت قانون.

از این جهت، کنفرانس کپنهاگ را می‌توان فرصتی برای مشاهده تصویری از مهم‌ترین دغدغه‌های جامعه حقوقی بین‌المللی در سال ۲۰۲۶ دانست؛ تصویری که در آن مرزهای میان شاخه‌های مختلف حقوق روزبه‌روز کم‌رنگ‌تر می‌شود.

 

افتتاحیه با چهره‌ای از قلب حقوق بشر بین‌المللی

نخستین روز کنفرانس با حضور شاهزاده زید رعد الحسین، کمیسر عالی پیشین حقوق بشر سازمان ملل متحد، آغاز خواهد شد. او سخنران اصلی مراسم افتتاحیه در ۴ اکتبر است و پس از سخنرانی خود در گفت‌وگویی با رئیس کانون وکلای بین‌المللی و مدیر اجرایی این انجمن، شرکت خواهد کرد.

 کنفرانس در همان نقطه آغاز، خود را با یکی از پرسش‌های اساسی حقوق بین‌الملل معاصر مواجه می‌کند: در شرایطی که جنگ‌ها، بحران‌های انسانی و اختلافات ژئوپلیتیکی فشار فزاینده‌ای بر نظام چندجانبه وارد کرده‌اند، حقوق و نهادهای حقوقی چه نقشی می‌توانند ایفا کنند؟

 

وقتی جنگ فقط به کشته‌شدن انسان‌ها منجر نمی‌شود

یکی از نشست‌های قابل توجه کنفرانس، جلسه‌ای با عنوان «Law in the line of fire: confronting poverty in conflict» است که ۷ اکتبر برگزار می‌شود.

عنوان این نشست بر جنبه‌ای از مخاصمات مسلحانه تمرکز دارد که معمولاً در سایه آمار تلفات مستقیم جنگ قرار می‌گیرد: فقیرشدن ساختاری جوامع درگیر جنگ.

بر اساس توضیح رسمی کانون وکلای بین‌المللی، این نشست تأثیرات اقتصادی و اجتماعی جنگ را از منظر حقوق بشردوستانه بین‌المللی، حقوق بشر، حقوق پناهندگان، رژیم‌های تحریمی و حقوق داخلی بررسی خواهد کرد. محاصره و گرسنگی، جابه‌جایی اجباری، تخریب اموال، موانع جنسیتی برای دسترسی به کار، اقتصاد غیرقانونی جنگ و انحراف کمک‌های بشردوستانه از جمله موضوعات مورد بحث خواهند بود.

اهمیت چنین رویکردی در این است که پیامدهای جنگ را تنها در نقض قواعد ناظر بر عملیات نظامی جست‌وجو نمی‌کند. پرسش گسترده‌تر این است که حقوق چگونه می‌تواند با پیامدهای اجتماعی و اقتصادی طولانی‌مدت جنگ نیز مواجه شود؟

این پرسش برای حقوق پناهندگان نیز اهمیت دارد؛ زیرا تخریب زیرساخت‌ها، از بین رفتن منابع معیشت و فقر ناشی از جنگ از عوامل مهمی هستند که جابه‌جایی جمعیت را تشدید می‌کنند.

 

پناهندگان و مسئله اخراج به کشورهای ثالث

حقوق پناهندگان موضوع دیگری است که در برنامه کپنهاگ حضور دارد. یکی از نشست‌های ۷ اکتبر به مسئله اخراج پناهندگان به کشورهای ثالث اختصاص یافته است.

محور این بحث، پیامدهای حقوقی انتقال افراد به کشورهایی غیر از کشور مبدأ و ارتباط این سیاست‌ها با حقوق فردی، استانداردهای حقوق بشری و حقوق بین‌الملل است.

قرار گرفتن چنین موضوعی در برنامه کنفرانس کانون وکلای بین‌المللی نشان می‌دهد که مسئله جابه‌جایی اجباری دیگر صرفاً موضوعی مربوط به نهادهای تخصصی پناهندگان نیست؛ بلکه در حال تبدیل‌شدن به یکی از عرصه‌های مهم فعالیت وکلا در تقاطع حقوق مهاجرت، حقوق بشر و حقوق بین‌الملل است.

 

تحریم‌ها؛ میان پاسخ‌گویی و تضمین‌های حقوقی

یکی از مباحث بحث‌برانگیزتر کنفرانس، نشست «Law as shield and sword: targeted sanctions and the contest over legal tools for accountability» است که مؤسسه حقوق بشر کانون وکلای بین‌المللی برگزار می‌کند.

تحریم‌های هدفمند در سال‌های اخیر به یکی از ابزارهای مهم سیاست خارجی و پاسخ‌گویی دولت‌ها تبدیل شده‌اند. اما استفاده از این ابزار، پرسش‌های حقوقی متعددی ایجاد می‌کند: چه کسی باید مشمول تحریم شود؟ چه فرایندی برای قرار گرفتن نام یک فرد یا نهاد در فهرست تحریم‌ها باید وجود داشته باشد؟ چه راهی برای اعتراض و بازبینی تصمیم وجود دارد؟ و چگونه می‌توان میان هدف پاسخ‌گویی و تضمین‌های دادرسی منصفانه تعادل برقرار کرد؟

برنامه رسمی کانون وکلای بین‌المللی دقیقاً بر همین دوگانگی تمرکز دارد: تحریم‌های هدفمند ممکن است برای تقویت پاسخ‌گویی به کار گرفته شوند، اما نحوه طراحی و اجرای آنها می‌تواند پرسش‌هایی درباره فرایندهای صحیح و حقوق افراد ایجاد کند.

از همین رو، عنوان نشست نیز تحریم را هم «سپر» و هم «شمشیر» حقوقی توصیف می‌کند؛ ابزاری که اثر حقوقی آن به نحوه طراحی و اجرای آن وابسته است.

 

۲۵ سال پس از «زنان، صلح و امنیت»

یکی دیگر از نشست‌های مهم، به ارتباط میان حقوق زنان و مخاصمات مسلحانه اختصاص دارد.

نشست «From commitment to action: CEDAW General Recommendation 30 addendum and the future of women, peace and security» در ۶ اکتبر برگزار می‌شود و به الحاقیه جدید توصیه عمومی شماره ۳۰ کمیته رفع تبعیض علیه زنان می‌پردازد.

کمیته رفع هرگونه تبعیض علیه زنان در فوریه ۲۰۲۶ این الحاقیه را درباره زنان در پیشگیری از مخاصمات، مخاصمات مسلحانه و وضعیت پس از مخاصمه تصویب کرده است. کانون وکلای بین‌المللی آن را در چارچوب بیست‌وپنجمین سالگرد دستور کار «زنان، صلح و امنیت» بررسی می‌کند.

نکته مهم در اینجا گسترده‌شدن مفهوم امنیت است. برنامه نشست موضوعاتی مانند هوش مصنوعی، بحران‌های اقلیمی، ناامنی غذایی، خشونت آموزشی، مذاکرات منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و فضای سایبری و فضایی را نیز در پیوند با زنان، صلح و امنیت قرار داده است.

 

تغییرات اقلیمی و منابع طبیعی؛ حقوق در برابر گذار انرژی

بخش دیگری از برنامه کپنهاگ به انرژی، محیط زیست و منابع طبیعی اختصاص دارد.

در یکی از نشست‌ها، تحولات حقوقی مربوط به انرژی، محیط زیست، منابع طبیعی و زیرساخت‌ها در جهانِ دچار قطبی‌شدن ژئوپلیتیکی بررسی خواهد شد. موضوعاتی مانند افزایش تقاضای انرژی، انرژی‌های تجدیدپذیر، انرژی هسته‌ای و مواد معدنی حیاتی در این بحث قرار دارند.

اما مسئله فقط تغییر منبع انرژی نیست. گذار انرژی خود به منابع طبیعی و پروژه‌های زیرساختی عظیمی نیاز دارد و همین امر پرسش‌های حقوقی تازه‌ای درباره مجوزهای زیست‌محیطی، مشارکت عمومی و حقوق جوامع محلی و بومی ایجاد می‌کند.

از همین منظر، برنامه کنفرانس موضوع مشورت عمومی و رضایت جوامع بومی و محلی در پروژه‌های بزرگ زیرساختی و مواد معدنی حیاتی را نیز در دستور کار قرار داده است.

این موضوع برای حقوق محیط زیست اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که بحث توسعه پایدار به تدریج از یک مفهوم کلی به مجموعه‌ای از پرسش‌های مشخص درباره تصمیم‌گیری، مشارکت جوامع و توزیع منافع و هزینه‌های پروژه‌های بزرگ تبدیل شده است.

 

هوش مصنوعی؛ مسئله‌ای فراتر از فناوری

هوش مصنوعی نیز در برنامه کپنهاگ جایگاه ویژه‌ای دارد، اما نه فقط از منظر تنظیم فناوری.

یکی از نشست‌ها با عنوان «Who holds the crystal ball in the AI age?» به آینده شرکت‌های حقوقی کوچک و متوسط در عصر هوش مصنوعی اختصاص دارد. بحث اصلی آن، تأثیر تحول سریع فناوری بر شیوه ارائه خدمات حقوقی، مدیریت شرکت‌های حقوقی و مهارت‌هایی است که وکلا در سال‌های آینده به آنها نیاز خواهند داشت.

اما حضور هوش مصنوعی در برنامه حقوق بشر نیز قابل توجه است. «تسلیحاتی‌شدن هوش مصنوعی» نیز در میان تحولات جدید مؤثر بر دستور کار زنان، صلح و امنیت قرار دارد.

به این ترتیب، هوش مصنوعی در کنفرانس کپنهاگ هم به عنوان فناوری‌ای که حرفه حقوقی را تغییر می‌دهد و هم به عنوان فناوری‌ای که خود می‌تواند بر حقوق بشر و مخاصمات اثر بگذارد مطرح می‌شود.

 

حاکمیت قانون؛ آخرین ایستگاه کپنهاگ

کنفرانس در ۹ اکتبر با Rule of Law Symposium به پایان خواهد رسید؛ اما موضوع این نشست پایانی شاید بیش از هر چیز دیگری به پرسش بنیادین کنفرانس نزدیک باشد.

یکی از نشست‌های این سمپوزیوم با عنوان «Lawfare and lawfair in the age of populism» به استفاده از فرایندهای حقوقی علیه مخالفان سیاسی در حوزه‌های قضایی مختلف و پیامدهای آن برای حاکمیت قانون اختصاص دارد.

نشست دیگری نیز با عنوان «Not just the rule of law, but a just rule of law» این پرسش را مطرح می‌کند که چگونه قانون می‌تواند مورد استفاده ساختارهای اقتدارگرا قرار گیرد و چرا عدالت باید در مفهوم حاکمیت قانون جایگاه داشته باشد.

این موضوع نشان می‌دهد که حاکمیت قانون در برنامه کانون وکلای بین‌المللی صرفاً به معنای وجود دادگاه، قانون و تشریفات حقوقی تلقی نشده است؛ بلکه مسئله استفاده از خودِ ابزارهای حقوقی و قضایی نیز موضوع بحث است.

 

تصویری از حقوق در سال ۲۰۲۶

کنفرانس کپنهاگ هنوز آغاز نشده است و بنابراین درباره آنچه در جلسات گفته خواهد شد نمی‌توان از پیش داوری کرد. آنچه اکنون در دسترس است، برنامه رسمی کانون وکلای بین‌المللی است؛ و همین برنامه، به‌تنهایی، تصویر جالبی از مسائل مورد توجه جامعه حرفه‌ای حقوق ارائه می‌کند. در این تصویر، حقوق بین‌الملل دیگر در اتاق‌های جداگانه حرکت نمی‌کند.

جنگ با فقر و مهاجرت پیوند خورده است؛ مهاجرت با حقوق بشر؛ تحریم با دادرسی منصفانه؛ تغییرات اقلیمی با منابع طبیعی و حقوق جوامع؛ هوش مصنوعی با حقوق بشر و امنیت؛ و همه اینها در نهایت به پرسشی مشترک بازمی‌گردند: قواعد حقوقی چگونه می‌توانند در جهانی که با بحران‌های هم‌زمان و به‌هم‌پیوسته مواجه است، همچنان کارکرد خود را حفظ کنند؟

شاید به همین دلیل است که کنفرانس سالانه کانون وکلای بین‌المللی در کپنهاگ را نمی‌توان تنها در شمار رویدادهای حرفه‌ای وکلا قرار داد. برنامه آن، دست‌کم در سطح موضوعات انتخاب‌شده، نشان می‌دهد که جامعه حقوقی بین‌المللی خود را در برابر مجموعه‌ای از تحولات قرار می‌بیند که بسیاری از آنها در مرز میان حقوق، سیاست، اقتصاد، فناوری و بحران‌های انسانی رخ می‌دهند.

کپنهاگ از ۴ اکتبر شاهد بحث درباره این مسائل خواهد بود. آنچه اهمیت خواهد داشت، نه تنها موضوعاتی است که وکلا درباره آنها سخن خواهند گفت، بلکه پاسخ آنها به یک پرسش قدیمی اما همچنان دشوار خواهد بود: وقتی جهان تغییر می‌کند، حقوق چگونه باید خود را با آن تغییر دهد، بی‌آنکه اصول بنیادین خود را از دست بدهد؟

در روزهای آینده، فصل سوم بیشتر به برگزاری این رویداد خواهد پرداخت.