عبدالهی: نباید از جنگ روایت‌ها غافل بمانیم
محسن عبدالهی، استاد حقوق بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی در نشست «خلیج فارس و تنگه هرمز؛ از حماسه های دیروز و امروز تا راهبردهای فردا» به بیان وضعیت مخاصمه مسلحانه و وضعیت تنگه هرمز پرداخت که در ادامه بخش‌هایی از سخنرانی او را می‌خوانیم:
* ایران یک نگرانی واقعی و مستمر؛ بر این دو واژه تأکید می‌کنم «واقعی» و «مستمر» نسبت به امنیت خود در این آب‌ها و همچنین در خلیج فارس دارد. از این‌رو، به نظر من، گام نخست باید در حوزه روایت‌سازی انجام شود. اگر در این حوزه موفق باشیم، می‌توانیم پیوست حقوقی و پیوست سیاسی آن را نیز دنبال کنیم. این یک واقعیت است که ما نگرانی واقعی و مستمر از این آبراه داریم؛ آبراهی که قرن‌ها مورد استفاده قرار گرفته است. چرا نباید بتوانیم امنیت خود را در آن تأمین و تعریف کنیم؟
* از اینجا به بعد، بحث جنبه تجویزی پیدا می‌کند؛ یعنی اینکه چگونه می‌توان به این وضعیت موجود، جنبه حقانیت و مشروعیت قانونی بخشید. در این راستا، چند توصیه قابل طرح است که البته جدید نیست، اما با بیانی دیگر عرض می‌شود.
* نخست اینکه عبور در دریا اصولاً رایگان است. هیچ کشوری نمی‌تواند این روایت را تثبیت کند که صرف عبور، مستلزم پرداخت هزینه است. این نکته‌ای است که گاه در برخی رسانه‌ها مطرح می‌شود و موجب تضعیف روایت ما می‌گردد. چنین ادبیاتی، جنبه حقانیت موضع ما را تضعیف می‌کند. حتی اگر مثال‌هایی از رژیم‌های خاص آورده شود، آن موارد مبتنی بر توافق‌های مشخص و ارائه خدمات دریایی هستند. دریافت هزینه صرفاً برای عبور، بدون ارائه خدمت، قابل توجیه نیست و این‌گونه روایت‌ها به زیان ماست. امروز به این جمع‌بندی رسیده‌ام که جنگ، صرفاً در زمین و دریا جریان ندارد، بلکه «جنگ روایت‌ها» ابعادی بسیار گسترده است و ترامپ در این زمینه با همه نامتناسبی خود پیروز این جنگ روایت است.
* نکته بعدی این است که حق عبور چه در زمان جنگ و چه در زمان صلح در چارچوب قواعد بین‌المللی، اصولی نسبتاً ثابت دارد. چه بر مبنای کنوانسیون ۱۹۵۸ و چه در چارچوب رویکردهای بعدی و داخلی نمی‌توان به‌سادگی این قواعد را تغییر داد. بنابراین، اگر قرار است رویکردی اتخاذ شود، باید بر مبنای قوانین موجود و با در نظر گرفتن فرآیند تدریجی اجماع‌سازی باشد. همچنین باید به پیامدهای بلندمدت توجه داشت؛ زیرا نمی‌توان صرفاً با ایجاد یک وضعیت مقطعی، انتظار داشت که این وضعیت پایدار بماند.
* در این میان، می‌توان دو رویکرد را مطرح کرد؛ رویکرد اقتصادی و رویکرد امنیتی. به نظر می‌رسد که رویکرد امنیتی، واقعی‌تر است؛ هرگونه اولویت دادن به رویکرد اقتصادی، ممکن است به تضعیف ملاحظات امنیتی منجر شود. به بیان دیگر، نباید امنیت را تابع منافع اقتصادی قرار داد؛ بلکه امنیت باید مبنا باشد و سایر ابعاد در چارچوب آن تعریف شوند.
* در همین راستا، پیشنهادی که می‌توان مطرح کرد، ایجاد یک نظام کنترلی مبتنی بر سازوکارهای فنی و حرفه‌ای است. برای مثال، از طریق نظام‌های راهنمایی دریایی (پیلوتاژ) و مدیریت ناوبری، می‌توان نوعی نظارت و کنترل بر تردد شناورها اعمال کرد. هر کشتی برای عبور، به راهنمایی، ثبت اطلاعات و خدمات ناوبری نیاز دارد و از این مسیر می‌توان هم امنیت را تأمین کرد و هم سازوکاری برای دریافت هزینه در قبال خدمات واقعی ارائه داد. در این حالت، دریافت هزینه نه به‌عنوان «عوارض عبور»، بلکه در قالب «ارائه خدمات» قابل توجیه خواهد بود.
* در عین حال، نباید تمرکز اصلی بر درآمدزایی باشد. ارقامی که گاه مطرح می‌شود، در مقایسه با ظرفیت‌های اقتصادی کلان، چندان تعیین‌کننده نیست. افزون بر این، اگر هزینه‌هایی در حوزه‌هایی مانند محیط زیست دریافت می‌شود، باید همان‌جا نیز هزینه شود؛ در غیر این صورت، توجیه‌پذیری آن با چالش مواجه خواهد شد.
* در نهایت، باید به نظام تفکیک ترافیک دریایی که هم‌اکنون نیز وجود دارد توجه شود و هرگونه تغییر یا توسعه در این نظام، نیازمند هماهنگی و مشورت با نهادهای بین‌المللی از جمله سازمان بین‌المللی دریانوردی و عمان است. همکاری و تعامل در این چارچوب، می‌تواند به افزایش مشروعیت اقدامات و کارآمدی آن‌ها کمک کند.
* ما آغازگر این وضعیت نبودیم اما نباید به‌گونه‌ای رفتار کنیم که این‌طور القا شود که ایران در حال به خطر انداختن امنیت غذایی جهان است. این همان عرصه «روایت» است که نباید از آن غفلت کرد. به‌ویژه باید توجه داشت که در شورای امنیت سازمان ملل متحد، در قطعنامه‌ای مانند قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت، در بندهای پایانی بر آزادی عبور در تنگه‌ها تأکید شده است. این نشان می‌دهد که جامعه بین‌المللی نسبت به موضوع آزادی عبور حساس است و هرگونه اقدام باید با در نظر گرفتن این حساسیت‌ها صورت گیرد.
* در شرایط کنونی که در گمان و شوک هستیم تصویب قانون اشتباه است. قانون زمانی درست که رویه‌ای جا افتاده باشد اما چنین قانونی در شرایط کنونی می‌تواند به ضرر ما باشد و بر همین مبنا می‌توانند اتهاماتی را به ایران وارد کنند.
