اولین جلسه دادرسی در دادگاه حقوقی؛ چه حقوق و درخواست‌هایی را باید تا این مهلت مطرح کرد؟
اولین جلسه دادرسی در دعاوی حقوقی، مهلت مهمی برای طرح برخی درخواست‌ها، اعتراضات و اقدامات قانونی خواهان و خوانده است. افزایش یا تغییر خواسته، طرح دعوای متقابل، جلب ثالث و اعتراض به بهای خواسته از جمله مواردی هستند که رعایت مهلت قانونی آنها می‌تواند بر روند رسیدگی و امکان استفاده از حقوق دادرسی تأثیر بگذارد.
به گزارش فصل سوم به نقل از میزان؛ در رسیدگی به دعاوی حقوقی، آگاهی از مهلت‌های قانونی برای طرح درخواست‌ها و اعتراضات اهمیت زیادی دارد. قانون آیین دادرسی مدنی برای برخی اقدامات، مهلت «تا اولین جلسه دادرسی» و برای برخی دیگر، مهلت «تا پایان اولین جلسه دادرسی» را تعیین کرده است؛ دو عبارتی که نباید بدون توجه به مقررات اختصاصی هر مورد، یکسان تلقی شوند.
اولین جلسه دادرسی در دعاوی حقوقی، صرفاً فرصتی برای بیان ادعا و دفاع نیست؛ اعمال برخی حقوق نیز به این جلسه وابسته است. بااین‌حال، عبارت‌های «تا اولین جلسه دادرسی» و «تا پایان اولین جلسه دادرسی» نباید بدون توجه به مقررات اختصاصی هر مورد، یکسان تلقی شوند.
حقوق خواهان تا پایان اولین جلسه دادرسی
۱. افزایش یا تغییر خواسته و تغییر نحوه دعوا:مطابق ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی، خواهان می‌تواند تا پایان اولین جلسه، افزایش خواسته یا تغییر نحوه دعوا، خواسته یا درخواست خود را به دادگاه اعلام کند؛ مشروط بر اینکه با دعوای مطرح‌شده مرتبط باشد و منشأ واحدی داشته باشد. کاهش خواسته، برخلاف افزایش آن، در تمام مراحل دادرسی امکان‌پذیر است.
۲. اعلام جهات و دلایل جلب ثالث: مطابق ماده ۱۳۵، خواهان و خوانده می‌توانند تا پایان جلسه اول، جهات و دلایل جلب شخص ثالث را اعلام کنند؛ سپس باید ظرف سه روز پس از جلسه، دادخواست جلب ثالث را تقدیم کنند. بنابراین، اعلام ضرورت جلب ثالث به‌تنهایی کافی نیست.
حقوق خوانده تا پایان اولین جلسه دادرسی
۱. طرح دعوای متقابل: مطابق مواد ۱۴۱ و ۱۴۳ قانون مذکور، دادخواست دعوای متقابل باید تا پایان اولین جلسه دادرسی تقدیم شود. رسیدگی توأمان به آن با دعوای اصلی، مستلزم وحدت منشأ یا ارتباط کامل دو دعواست.
۲. جلب ثالث: خوانده نیز از حق اعلام جهات و دلایل جلب ثالث تا پایان جلسه اول و تقدیم دادخواست ظرف سه روز پس از آن برخوردار است.
۳. طرح ایرادات و اعتراضات دادرسی: مطابق ماده ۸۷، ایرادات و اعتراضات اصولاً باید تا پایان اولین جلسه مطرح شوند؛ مگر اینکه سبب ایراد پس از آن ایجاد شود. این مقررات صرفاً به خوانده اختصاص ندارد؛ برای نمونه، خواهان نیز طبق ماده ۸۵ می‌تواند به احراز نشدن سمت نماینده خوانده اعتراض کند.
اقداماتی که قانون برای آنها تعبیر «تا اولین جلسه دادرسی» را به کار برده است
۱. استرداد دادخواست از سوی خواهان: مطابق بند «الف» ماده ۱۰۷ قانون مذکور، خواهان می‌تواند تا اولین جلسه دادرسی، دادخواست خود را مسترد کند که نتیجه آن صدور قرار ابطال دادخواست است. این موضوع با «استرداد دعوا» تفاوت دارد؛ استرداد دعوا در مراحل بعد، تابع شرایط و آثار دیگری است.
۲. اعتراض خوانده به بهای خواسته: مطابق بند ۴ ماده ۶۲، در دعاوی راجع به اموال، خوانده باید تا اولین جلسه دادرسی به بهایی که خواهان تعیین کرده است اعتراض کند؛ مگر آنکه قانون ترتیب دیگری مقرر کرده باشد. طبق ماده ۶۳، رسیدگی به اختلاف در بهای خواسته، زمانی ضرورت دارد که اختلاف در مراحل بعدی رسیدگی مؤثر باشد.
۳. اعتراض طرفین به اصالت اسناد: مطابق ماده ۲۱۷، انکار یا تردید نسبت به اسناد ارائه‌شده، حتی‌الامکان باید تا اولین جلسه دادرسی مطرح شود. بر اساس ماده ۲۱۹، ادعای جعل نیز تابع همین ترتیب و نیازمند ذکر دلیل است؛ مگر اینکه دلیل جعل پس از موعد و پیش از صدور رأی کشف شود. بنابراین، بیان این مهلت به‌صورت مطلق و بدون اشاره به استثنا‌ها دقیق نیست.
انکار و تردید ناظر به اسناد عادی است؛ در برابر سند رسمی، انکار و تردید پذیرفته نمی‌شود و حسب مورد باید ادعای جعل یا سقوط اعتبار قانونی سند مطرح شود.
درباره دعوای اضافی
دعوای اضافی را نباید با افزایش خواسته یکسان دانست. ماده ۹۸ قانون مذکور، صراحتاً درباره افزایش خواسته و تغییرات مقرر در همان ماده تعیین مهلت کرده است؛ بنابراین، درج «دعوای اضافی تا پایان اولین جلسه» به‌عنوان حکمی مطلق و بدون توضیح، دقیق نیست. چنانچه خواهان ادعای مستقلی مطرح کند، لزوم تقدیم دادخواست و شرایط رسیدگی توأمان باید با توجه به مواد ۱۷ و ۱۰۳ و ماهیت ادعا بررسی شود.
رعایت این مهلت‌ها می‌تواند بر شیوه رسیدگی و امکان استفاده از حقوق دادرسی اثر بگذارد؛ ازاین‌رو، بهتر است درخواست‌ها و اعتراضات در موعد قانونی، روشن و مستند به دادگاه ارائه شوند.
