مهم‌ترین چالش حقوقی شرکت‌های حمل و نقل چیست؟
وکیل متخصص دعاوی حمل و نقل بین المللی با اشاره به مهم‌ترین چالش حقوقی شرکت‌های حمل و نقل گفت: یکی از جدی‌ترین چالش‌ها، انحصار و ساختار سنتی سالن‌های اعلام بار است. این سالن‌ها که قرار بود توزیع عادلانه بار را ممکن کنند، در عمل به مانعی برای رقابت سالم و بهره‌وری تبدیل شده‌اند.
به گزارش فصل سوم به نقل از میزان، صنعت حمل‌ونقل، به‌عنوان یکی از ارکان مهم اقتصاد و زنجیره تأمین کالا و خدمات، نقش تعیین‌کننده‌ای در تأمین منافع عمومی و تسهیل فعالیت‌های اقتصادی دارد. با این حال، فعالیت در این حوزه، مانند هر بخش دیگری از اقتصاد، مستلزم رعایت دقیق قوانین و مقررات، شفافیت مالی و پایبندی به حقوق شهروندان و فعالان اقتصادی است. شرکت‌های حمل‌ونقل در قبال خدماتی که ارائه می‌دهند، مسئولیت‌های حقوقی و قانونی مشخصی دارند و دریافت هرگونه وجه باید بر اساس ضوابط مصوب، تعرفه‌های قانونی و در چارچوب مقررات مربوط صورت گیرد.
در این میان، دریافت وجوه خارج از ضوابط قانونی، تحمیل هزینه‌های غیرمجاز و سوءاستفاده احتمالی از موقعیت اقتصادی، مسائلی هستند که ضرورت نظارت مؤثر، مستمر و هوشمند بر عملکرد شرکت‌های حمل‌ونقل را دوچندان می‌کنند. بهره‌گیری از سامانه‌های هوشمند، ثبت و رصد برخط تراکنش‌ها، شفاف‌سازی فرایند‌های مالی و شناسایی الگو‌های مشکوک می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از تخلفات و صیانت از حقوق مردم و فعالان اقتصادی داشته باشد.
در کنار این اقدامات پیشگیرانه، برخورد قانونی و قضایی با تخلفات احراز شده و پیگیری موضوع اخذ وجوه غیرقانونی، در چارچوب صلاحیت مراجع ذی‌ربط، ضرورتی انکارناپذیر است؛ چراکه نظارت بدون ضمانت اجرای مؤثر، نمی‌تواند بازدارندگی لازم را ایجاد کند. البته، تحقق عدالت در این زمینه مستلزم بررسی مستندات، احراز تخلف و رعایت حقوق قانونی تمامی طرف‌هاست.
در گفت‌وگو با حمیدرضا بهگذر، وکیل متخصص دعاوی حمل و نقل بین‌المللی به بررسی ابعاد حقوقی فعالیت شرکت‌های حمل‌ونقل، مسئولیت مدیران و متصدیان این شرکت‌ها، راهکار‌های توسعه نظارت هوشمند، شیوه‌های شناسایی و مستندسازی دریافت‌های غیرقانونی و نقش دستگاه‌های نظارتی و قضایی در برخورد با متخلفان می‌پردازیم تا روشن شود چگونه می‌توان با تقویت شفافیت، پاسخ‌گویی و اجرای دقیق قانون، از تضییع حقوق عمومی جلوگیری کرد و اعتماد به نظام حمل‌ونقل را افزایش داد.
مهم‌ترین چالش حقوقی شرکت‌های حمل و نقل
مهم‌ترین چالش حقوقی که امروز شرکت‌های حمل و نقل با آن دست و پنجه نرم می‌کنند، چیست؟
بهگذر: یکی از جدی‌ترین چالش‌ها، انحصار و ساختار سنتی سالن‌های اعلام بار است. این سالن‌ها که قرار بود توزیع عادلانه بار را ممکن کنند، در عمل به مانعی برای رقابت سالم و بهره‌وری تبدیل شده‌اند. انحصار دولتی در این سالن‌ها باعث شده رانندگان غیربومی روز‌ها در صف بمانند و ترجیح دهند خالی برگردند که نتیجه آن پدیده شوم تردد یک‌سر خالی است. طبق آمارها، این پدیده حدود ۴۵ درصد است و سالانه میلیارد‌ها دلار خسارت از ناحیه هدررفت سوخت به کشور وارد می‌کند.
مسئولیت حقوقی متصدی حمل و نقل
مسئولیت حقوقی متصدی حمل و نقل در قوانین ایران چگونه تعریف می‌شود و آیا محدود کردن آن ممکن است؟
بهگذر: طبق ماده ۳۸۸ قانون تجارت، مسئولیت متصدی حمل و نقل از نوع مسئولیت نوعی است. یعنی برای مطالبه خسارت، نیازی نیست صاحب کالا تقصیر متصدی را اثبات کند؛ بلکه خود متصدی باید ثابت کند که خسارت ناشی از قوه قاهره یا تقصیر فرستنده بوده است. در مورد محدود کردن این مسئولیت، باید گفت طبق قانون، شرط عدم مسئولیت باطل است، اما طرفین می‌توانند شرط تحدید مسئولیت (تعیین سقف خسارت) داشته باشند.
ضرورت نظارت هوشمند و برخورد قضایی برای اخذ وجوه غیرقانونی
چرا با وجود قوانین، شاهد تخلفات و اخذ وجوه غیرقانونی توسط برخی شرکت‌ها هستیم؟
بهگذر: مشکل اصلی در نظارت و اجرای قانون است. متأسفانه برخی شرکت‌ها با سوءاستفاده از امتیازات خود اقدام به دریافت وجوه غیرقانونی می‌کنند. اخیراً در بندرعباس به دلیل همین تخلفات، پرونده‌های قضایی برای شرکت‌های متخلف تشکیل شده و مقرر شده کمیته‌ای تخصصی برای محاسبه مالیات واقعی آنها تشکیل شود. راهکار، نظارت هوشمند و برخورد قضایی بدون اغماض است.
قوانین موجود برای مجازات حمل بار بدون بارنامه
آیا قوانین موجود برای مجازات حمل بار بدون بارنامه بازدارنده هستند؟
بهگذر: لایحه اصلاح قانون الزام، تلاش کرده است تا بازدارندگی جرایم را افزایش دهد. در این لایحه، حمل بدون اسناد، عدم تطابق اسناد با مشخصات راننده و بار، و صدور اسناد صوری جرم محسوب می‌شود و جریمه‌های نقدی و برخورد‌های صنفی برای آن پیش‌بینی شده است. همچنین مجاز دانستن کشف تخلف از طریق سیستم‌های هوشمند می‌تواند در شناسایی تخلفات مؤثر باشد.
راهکارها برای کاهش پیمایش خالی
چه راهکاری برای کاهش پیمایش خالی (تردد یک‌سر خالی) که سهم بالایی در هزینه‌ها دارد، وجود دارد؟
بهگذر: قانون برنامه هفتم پیشرفت هدف‌گذاری کرده که پیمایش خالی به زیر ۳۰ درصد کاهش یابد. برای رسیدن به این هدف، باید انحصار سالن‌های اعلام بار شکسته شود و به شرکت‌های بزرگ‌مقیاس و دارای ناوگان ملکی اجازه داده شود که در شهر‌های دارای سالن اجباری، خودشان بار به ناوگان خود اختصاص دهند. این کار رقابت را افزایش داده و مانع صف‌های طولانی می‌شود.
چالش‌های ناوگان یخچالی در حمل و نقل بین‌المللی
چالش‌های ناوگان یخچالی در حمل و نقل بین‌المللی چیست؟
بهگذر: یکی از مشکلات جدی ناوگان یخچالی، عدم تخصیص سهمیه سوخت به دستگاه یخچال است. در مسیر‌های صادراتی، فقط سهمیه سوخت کشنده تعلق می‌گیرد، در حالی که دستگاه یخچال برای حفظ کیفیت محصولات باید روشن بماند. رانندگان مجبورند گازوئیل را در مرز‌ها با قیمت‌های بسیار بالا (۷۰ تا ۸۰ هزار تومان) خریداری کنند که فعالیت آنها را زیان‌ده می‌کند.
تأثیر دپوی کالا در مرز‌ها و بندر‌ها
تأثیر دپوی کالا در مرز‌ها و بندر‌ها بر عملکرد شرکت‌های حمل و نقل چیست؟
بهگذر: دپوی کالا مستقیماً زنجیره تأمین را مختل می‌کند. به عنوان مثال، پس از بروز شرایط خاص در خلیج فارس،کانتینرها دپو شد. انتقال این کانتینرها از مسیر‌های جایگزین، هزینه‌های حمل و نقل را دوچندان می‌کند و برای صاحبان کالا مقرون‌به‌صرفه نیست. این وضعیت باعث کاهش انگیزه برای ورود کالا از مسیر‌های جنوبی می‌شود.
میزان: مسئولیت متصدی حمل در کنوانسیون CMR (حمل و نقل بین‌المللی جاده‌ای) چگونه است؟
بهگذر: کنوانسیون CMR (که ایران نیز به آن پیوسته) چارچوب یکسانی برای اسناد حمل و مسئولیت متصدی فراهم می‌کند. طبق این کنوانسیون، بارنامه CMR مانند یک «گذرنامه» برای کالا عمل می‌کند و در تمام منطقه پان-اروپا الزامی است. مبنای مسئولیت در این کنوانسیون نیز بر پایه تعهد به نتیجه است و متصدی در صورت تلف یا آسیب به کالا مسئول است، مگر در مواردی که قوه قاهره دخیل باشد.
علت مواجهه شرکت‌های بزرگ‌مقیاس با موانع اداری
چرا شرکت‌های بزرگ‌مقیاس با موانع اداری برای فعالیت مواجه شده‌اند؟
بهگذر: بخشنامه‌های جدید سازمان راهداری، شرکت‌های بزرگ‌مقیاس (با حداقل ۵۰ ناوگان) را ملزم کرده است که با سالن‌های نوبت‌دهی هماهنگ شوند و دفاتر استانی تشکیل دهند. این محدودیت‌ها خلاف آیین‌نامه‌های قبلی است و فعالیت این شرکت‌ها را که می‌توانستند بخشی از مشکلات را حل کنند، به شدت محدود کرده است. در برخی استان‌ها مانند یزد، فعالیت این شرکت‌ها تا زمان اخذ مجوز‌های استانی متوقف شده است.
حرکت به سمت دیجیتال‌سازی اسناد حمل، یک ضرورت برای شرکت‌های ایرانی
آیا در حال حاضر امکان استفاده از بارنامه الکترونیکی (eCMR) در حمل و نقل بین‌المللی وجود دارد؟
بهگذر: بله، پروتکل الحاقی eCMR از سال ۲۰۱۱ به کنوانسیون CMR اضافه شده و تاکنون ۳۸ کشور آن را تصویب کرده‌اند. این پروتکل به بارنامه الکترونیکی اعتبار قانونی می‌دهد و انتظار می‌رود با کاهش هزینه‌های اداری، خطا‌های اسناد دستی را کاهش و سرعت کنترل‌های مرزی را افزایش دهد. حرکت به سمت دیجیتال‌سازی اسناد حمل، یک ضرورت برای شرکت‌های ماست.
تأثیر تامین سوخت بر فعالیت شرکت‌های حمل و نقل
تأثیر کمبود سوخت بر فعالیت شرکت‌های حمل و نقل چگونه است؟
بهگذر: کمبود سوخت، به ویژه گازوئیل، مستقیماً قابلیت پیمایش ناوگان را کاهش می‌دهد. در استان‌هایی مانند فارس، صف‌های طولانی جایگاه‌های سوخت به دلیل محدودیت حجم روزانه، عملاً فعالیت رانندگان را متوقف می‌کند. از طرفی، کاهش تجارت در بندر‌ها باعث شده برخی رانندگان برای جبران درآمد، به فروش سهمیه گازوئیل خود روی آورند که معضلی جدی برای صنعت و اقتصاد است.
نقش انجمن‌های صنفی در حمایت از حقوق شرکت‌های حمل و نقل
نقش انجمن‌های صنفی در حمایت از حقوق شرکت‌های حمل و نقل چیست؟
بهگذر: انجمن‌های صنفی مانند انجمن شرکت‌های حمل و نقل بین‌المللی ایران، وظیفه پیگیری حقوق و منافع اعضا را بر عهده دارند. این انجمن‌ها باید در تدوین لوایح و مقررات نظر مشورتی بدهند و در جلسات با وزارت راه و سازمان راهداری از حقوق شرکت‌ها دفاع کنند. پیگیری اختصاص سهمیه سوخت به ناوگان یخچالی نمونه‌ای از این فعالیت‌هاست.
چه اصلاحی در قانون تجارت برای قرارداد‌های حمل و نقل پیشنهاد می‌شود؟
بهگذر: در لایحه تجارت ۱۳۹۸ تلاش شده تا قرارداد حمل و نقل ماهیت مستقل از قرارداد اجاره پیدا کند. در این لایحه، تعهد متصدی حمل به عنوان تعهد به نتیجه تعریف شده و تعهد ایمنی نیز به صراحت به آن اضافه شده است. همچنین مقرر شده در صورت سکوت قانون، معاهدات بین‌المللی مانند CMR مجری باشد که این امر به هماهنگی بیشتر با استاندارد‌های جهانی کمک می‌کند.
