یادداشت
از محراب تعلیم تا محکمه صلاحیت ضرورت بازاندیشی در نظام گزینش فرهنگیان از منظر حقوق عمومی
فرشاد زندکریمی * پانیذ منصوری
«وَقُل رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا» — پروردگارا، بر دانشم بیفزای. (طه، آیه ۱۱۴)
تعلیم، صرف انتقال محفوظات و انباشتن ذهن از معلومات نیست؛ رسالتی تمدنساز است که در ژرفای جان آدمی ریشه میدواند و ساختار اندیشه، منش و سرنوشت او را رقم میزند. معلم در این منظومه، نه کارگزاری در چرخه بروکراسی اداری، بلکه امین اندیشه و معمار شخصیت نسلی است که فردای یک سرزمین را رقم خواهد زد.
تأکید قرآن کریم بر منزلت تعلیم، آنجا که میفرماید «الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ» (علق، آیات ۴ و ۵)، نشان از جایگاه بنیادین دانایی در تعالی انسان دارد.
با چنین منزلتی، آیا نظام حقوقی و اداری کشور در گزینش متولیان تعلیم و تربیت، به تناسب این رسالت خطیر، از معیارهای جامع و کارآمد برخوردار است؟ آیا عبور از آزمون استخدامی، مصاحبه و احراز صلاحیتهای عمومی، برای سپردن امانت تربیت کودک کفایت میکند؟
نخست؛ چگونه برای استخدام معلم معیار داریم، اما برای امانتسپردن جان کودک تضمین کافی نداریم؟
اصل سیام قانون اساسی، دولت را به فراهمآوردن آموزش و پرورش رایگان تا پایان دوره متوسطه مکلف کرده است؛ اما تحقق این حق بنیادین، صرفاً با تأمین فضای آموزشی و نیروی انسانی میسر نمیشود. کیفیت تعلیم، ناگزیر در گرو صلاحیت کسانی است که مسئولیت تربیت نسل را بر عهده میگیرند.
قانون گزینش معلمان و کارکنان آموزش و پرورش مصوب ۱۴ شهریور ۱۳۷۶، در ماده ۲ ضوابط عمومی گزینش و در ماده ۱۰ وظایف هستههای گزینش را مقرر کرده است. با اینحال، مسئله اساسی نه اصل گزینش، بلکه کفایت معیارها و جامعیت سنجههای آن است. صلاحیت عمومی، لزوماً معادل اهلیت تربیتی نیست؛ همانگونه که برخورداری از دانش تخصصی، بهتنهایی تضمینکننده بلوغ عاطفی، مهار خشم، هوش هیجانی، قدرت مدیریت تعارض و التزام عملی به حقوق کودک نخواهد بود.
نظام گزینش نباید به بازبینی شکلی مدارک و احراز شرایط صوری فروکاسته شود. فردی که قرار است سالهای حساس رشد کودک را در کنار او سپری کند، باید افزون بر صلاحیت علمی، از شایستگی روانشناختی و اخلاق حرفهای متناسب با این مسئولیت برخوردار باشد.
از منظر حقوق کودک نیز ماده ۳ کنوانسیون حقوق کودک، منافع عالیه کودک را در تمامی اقدامات مربوط به او از ملاحظات اساسی میداند و ماده ۱۹، دولتهای عضو را به اتخاذ تدابیر حمایتی در برابر خشونت، آزار و سوءاستفاده متعهد میسازد
همچنین ماده ۳ قانون حمایت از اطفال و نوجوانان مصوب ۱۳۹۹ شرایط مخاطره آمیز ایجاد شده برای یک کودک و طفل را بیان کرده است مادامی که هریک از شرایط مذکور در ماده ۳ به وجود بیاید وضعیت مخاطره آمیز تلقی خواهدشد و موجب مداخله و حمایت قانونی از طفل و نوجوان می شود. بنابراین، صیانت از کودک نمیتواند به واکنش پس از وقوع آسیب محدود بماند؛ پیشگیری، خود بخشی از تکلیف حمایتی دولت است.
مطالعه موردی:
گزارشهای رسانهای درباره یک باشگاه ورزشی کودک و نوجوان در شهرستان دیواندره، از این حیث هشداردهنده و تأملبرانگیز است. این گزارشها از طرح ادعاهایی درباره آزار کودکان و نوجوانان و ثبت شکایتهایی در این زمینه حکایت داشتهاند. البته تفکیک میان ادعاهای مطروحه، شکایتهای ثبتشده و وقایع احرازشده قضایی و رعایت اصل برائت کیفری، ضرورتی انکارناپذیر است. این پرونده نیز مربوط به مربی ورزشی است، نه معلم مدرسه؛ اما از حیث ضرورت نظارت بر اشخاصی که به اعتبار اعتماد خانوادهها با کودکان سروکار دارند، حاوی پیامی هشداردهنده است
کودک، مسئول تشخیص صلاحیت متولیان تربیت نیست؛ این تکلیف بر عهده نهادهایی است که اختیار انتخاب، انتصاب و نظارت را در دست دارند.
مصداق دیگر این امر ، استفاده از القاب مربیان مدارس فوتبال استان کردستان تحت عنوان دبیر آموزش پرورش، دارای سابقه فرهنگی و ... که مطرح شدن همین موارد زمینه ساز جلب اعتماد فوتبال آموزان و خانوادههای آنان خواهد شد و با توجه به دیدگاهی که نسبت به قشر فرهنگی در جامعه وجود دارد، تخطی این افراد درمدارس فوتبال سبب کاهش اعتماد عمومی به آموزش و پرورش و معلمان خواهدشد ، فلذا پیشنهاد می شود که سازمان آموزش و پرورش در راستا اقدامات پیشگیرانه و اصلاحی را در دستور کار قراردهد.
پس پاسداشت مقام معلم، نه در ستایشهای موسمی و نه در القاب پرطمطراق، بلکه در صیانت از شأن، حقوق، امنیت و صلاحیت حرفهای او معنا مییابد. جامعهای که برای پرورش نسل خویش، شایستهترین انسانها را برمیگزیند، در حقیقت به آینده خود حرمت نهاده است؛ و جامعهای که در این انتخاب مسامحه میورزد، پیش از آنکه در تربیت نسل شکست بخورد، در پاسداری از فردای خویش کوتاهی کرده است.
معلم، وارث دانایی دیروز و امانتدار فردای یک ملت است؛ و چه امانتی گرانبهاتر از انسانی که هنوز در آغاز راه انسانشدن ایستاده است.
*عضو کانون وکلای دادگستری کردستان