ظهور مهندس حقوقی؛ مسیر جدید شغلی وکلا در عصر هوش مصنوعی
افزایش تقاضا برای متخصصانی که همزمان از دانش حقوقی و مهارتهای فناورانه برخوردارند، مسیرهای شغلی تازهای در صنعت حقوق ایجاد کرده است؛ بهگونهای که مؤسسات حقوقی بزرگ، شرکتهای هوش مصنوعی و دانشگاههای معتبر برای جذب و تربیت مهندسان حقوقی وارد رقابت شدهاند.
فصل سوم؛ برای بسیاری از وکلای شاغل در مؤسسات حقوقی بزرگ، مسیر پیشرفت حرفهای معمولاً الگویی مشخص دارد که آغاز فعالیت بهعنوان وکیل همکار مطرح است و سپس ارتقا به جایگاه شریک مؤسسه یا انتقال به بخش حقوقی شرکتها را به دنبال دارد. بااینحال، تحولات ناشی از گسترش هوش مصنوعی در حال تغییر این الگو و ایجاد فرصتهای شغلی جدید در حرفه حقوقی است.
جانا المور، وکیل سابق دعاوی در دفتر مؤسسه بینالمللی ایانداو شرمن (A&O Shearman) واقع در نیویورک با حدود ۱۰ سال سابقه حرفهای، سال گذشته با پیشنهادی متفاوت مواجه شد و آن چیزی نبود جز فعالیت بهعنوان «مهندس حقوقی» که به گفته وی برای اولین بار این عنوان را شنیده بود؛ اما او اکنون مهندس ارشد حقوقی در شرکت فناوری حقوقی لگورا (Legora) است!
المور میگوید مدیر فعلی او، هنگام پیشنهاد این شغل از او پرسیده بود آیا آمادگی دارد دیگر هر روز به فعالیت مستقیم حقوقی نپردازد؟ اگرچه او به دنبال تغییر مسیر حرفهای بود، اما این پیشنهاد تصمیمی کاملاً متفاوت با مسیر متعارف وکالت محسوب میشد. المور پیشینه تخصصی در فناوری نداشت، اما علاقهمندی او به هوش مصنوعی افزایش یافته بود و پس از اطلاع از نیاز شرکت لگورا به متخصصان دعاوی در آمریکا، برای همکاری با این شرکت وارد مشارکت مستقیم با آن شد.
تجربه او بخشی از تحول گستردهتر بازار نیروی انسانی در مؤسسات حقوقی بزرگ است. بر اساس گزارش مؤسسه فیرم پراسپکتس (Firm Prospects)، در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، تعداد ۴۶ وکیل از مؤسسات عضو فهرست ۲۰۰ مؤسسه حقوقی بزرگ آمریکا (Am Law 200) به شرکتهای هوش مصنوعی پیوستند که ۱۵ نفر از آنها در موقعیتهای شغلی مهندس حقوقی مشغول به کار شدند.
اگرچه این عنوان شغلی هنوز جدید به حساب میآید، اما حرفه مهندسی حقوقی بهسرعت در حال تبدیل شدن به یکی از مسیرهای حرفهای بازار خدمات حقوقی است؛ بازاری که در آن مؤسسات حقوقی، شرکتهای فناوری و مجموعههای بزرگ مشاوره برای جذب نیروهای برخوردار از دانش حقوق و مهندسی رقابت میکنند.
مهندس حقوقی؛ پیوند میان دانش حقوق و فناوری
اما مهندس حقوقی دقیقاً چه وظایفی دارد؟ جانا المور این متخصصان را «مترجمان میان فناوری حقوقی و حرفه حقوق» توصیف میکند. به عبارت دیگر آنها افرادی هستند که میتوانند نیازهای وکلا و حقوقدانان را به راهکارهای فناورانه و سامانههای کاربردی تبدیل کنند.
اوکارول، یکی دیگر از فعالان این حوزه، معتقد است محدودیت اصلی دیگر توانایی فناوری نیست، بلکه کمبود افرادی است که بتوانند فعالیتها و مسائل حقوقی را به سامانههای عملیاتی تبدیل کنند.
لاسی مارشال، از بنیانگذاران و شرکای شرکت آنوارد لگال اینوویشن(Onward Legal Innovation)، نیز از افزایش تقاضا برای وکلای دارای تجربه در حوزه هوش مصنوعی خبر میدهد.
او در مصاحبه با ژورنال لاو سوسایتی به این موضوع اشاره میکند که شرکتهای فناوری معمولاً عنوان مهندس حقوقی را به کار میبرند، درحالیکه مؤسسات حقوقی بیشتر از عنوانهای مرتبط با نوآوری استفاده میکنند؛ اما هر دو گروه به دنبال افرادی هستند که هم دانش حقوقی داشته باشند و هم از مهارتهای فنی و مهندسی برخوردار باشند.
دیوید وانگ، مدیر ارشد نوآوری مؤسسه حقوقی کولی(Cooley) در این خصوص میگوید اگرچه عنوان مهندس حقوقی بهتدریج به اصطلاح رایج برای مشاغل مرتبط با هوش مصنوعی تبدیل شده، اما هنوز تعریف مشخص و ثابتی از آن وجود ندارد. به گفته او، شرح وظایف این متخصصان در شرکتهایی مانند لگورا، هاروی، اوپنای.آی و واحد هوش مصنوعی مؤسسه کولی تفاوتهای قابلتوجهی دارد.
رقابت برای جذب استعدادهای میانرشتهای
نکته مهم این است که افزایش تقاضا برای متخصصان حقوقی آشنا با فناوری، ساختار سازمانی مؤسسات حقوقی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
مؤسسه کولی در اوایل پاییز ۲۰۲۶، شرکت کولی ایآی (Cooley AI) را بهعنوان یک شرکت تابعه کاملاً تحت مالکیت خود تأسیس کرد تا فعالیتهای این مؤسسه بیش از گذشته بر پایه هوش مصنوعی سازماندهی شود. همزمان، نخستین محصول نرمافزاری این شرکت با عنوان کولی گو پابلیک (Cooley GO Public) معرفی شد و جذب نیرو برای بیش از ۱۲ موقعیت تخصصی فناوری را در دستور کار قرار داد.
دیوید وانگ با اشاره به دشواری استخدام متخصصان میگوید این مؤسسه در تلاش است تمام نیروهای توانمند را جذب کند، اما برای استخدام یک فرد مناسب باید با تعداد زیادی از متقاضیان مصاحبه انجام دهد.
به گفته او، مهمترین معیار استخدام، داشتن سابقه عملی در طراحی و ساخت راهکارهای فناورانه است. بسیاری از مهندسان حقوقی توانایی برنامهنویسی با کمک هوش مصنوعی، موسوم به وایب کدنویسی(Vibe Coding) را دارند و برخی نیز از مهارتهای مهندسی پیشرفته برخوردارند و حتی همزمان دارای مدرک حرفهای حقوق (JD) و پیشینه تخصصی مهندسی هستند.
بااینحال، او هشدار میدهد که تغییر مسیر به مهندسی حقوقی لزوماً به معنای برخورداری از زندگی کاری آرامتر نیست. این حرفه به یادگیری سریع، انعطافپذیری و توانایی حل مسئله به شیوهای متفاوت نیاز دارد. همچنین ممکن است درآمد وکیل پس از تغییر مسیر کاهش یابد؛ بهویژه اگر پیشتر بهعنوان وکیل میانرده در یک مؤسسه بزرگ فعالیت میکرده، حالا ممکن است که این مسیر تغییر کند. البته در مقابل، مهندسان حقوقی معمولاً ملزم به ثبت ساعات قابل محاسبه برای صدور صورتحساب موکلان (Billable Hours) نیستند.
وانگ نیز معتقد است این حرفه برای همه وکلا مناسب نیست، اما حقوقدانانی که ذهنیت فنی، کنجکاوی و علاقه به طراحی و ساخت ابزارهای جدید دارند، میتوانند گزینههای مناسبی برای ورود به این حوزه باشند.
دانشگاه استنفورد و آموزش نسل جدید مهندسان حقوقی
افزایش تقاضا برای مهندسی حقوقی به مراکز دانشگاهی نیز رسیده است. دانشکده حقوق دانشگاه استنفورد اعلام کرده است که در تابستان ۲۰۲۷، نخستین برنامه آموزشی تخصصی خود را با عنوان «آکادمی مهندسی حقوقی استنفورد» برگزار خواهد کرد.
این دوره اقامتی دو هفتهای با هدف آمادهسازی متخصصان باتجربه حقوقی برای هدایت سازمانها و مؤسسات در عصر هوش مصنوعی طراحی شده است.
ایرن لیو، مدیر اجرایی ابتکار هوش مصنوعی دانشکده حقوق استنفورد، میگوید فرصتهای شغلی مهندسی حقوقی بهسرعت در حال افزایش است و تقاضا برای حضور وکلای متخصص در بخشهای مختلف کسبوکار، مسیرهای حرفهای تازهای پیش روی آنها قرار داده است.
لیو این برنامه را به همراه آدام استرلینگ، معاون دانشکده در امور آموزش مدیران و مشارکتهای راهبردی، مدیریت میکند. به گفته مسئولان آکادمی استنفورد، بیش از دو هزار نفر برای دریافت اطلاعیه آغاز ثبتنام، درخواست دادهاند و قرار است پذیرش نخستین دوره با ظرفیت حدود ۴۰ نفر آغاز شود.
برنامه آموزشی آکادمی شامل آموزش فشرده در زمینه تدوین راهبردهای هوش مصنوعی، پیادهسازی فناوری، حکمرانی و نظارت بر هوش مصنوعی و تحول سازمانی خواهد بود.
استرلینگ معتقد است صنعت حقوق در حال تجربه یگ تحول اساسی است؛ تحولی که اگرچه ممکن است نگرانیهایی ایجاد کند، اما فرصتهای تازهای برای فعالیت در حوزههای متفاوت حرفه حقوقی به همراه خواهد داشت.
ظهور مهندسی حقوقی نشان میدهد که هوش مصنوعی صرفاً ابزار جدیدی برای انجام امور حقوقی نیست، بلکه در حال تغییر ساختار بازار کار و تعریف مهارتهای مورد نیاز این حرفه است. در این شرایط، برخورداری از دانش حقوقی بهتنهایی ممکن است برای پاسخگویی به نیازهای آینده کافی نباشد و توانایی درک فناوری، طراحی ابزارهای هوشمند و تبدیل مسائل حقوقی به راهکارهای فنی اهمیت بیشتری پیدا کند.
بر این اساس، چالش اصلی پیش روی حرفه حقوقی نیز برقراری تعادل میان تخصص حقوقی، مهارتهای فناورانه و الزامات اخلاقی و حرفهای استفاده از هوش مصنوعی خواهد بود.