تهران سیل زده و منازعه بر سر تصویر شهر در رسانه‌ها
مهدی قوامی پور*
روزنامه همشهری، در واکنش به انتشار تصاویر و اخباری درباره آب‌گرفتگی معابر تهران در روزهای اخیر، نوشت: «اصل ماجرا تکرار همان داستان‌سرایی‌ها و سناریونویسی‌هایی است که با هدف تخریب مدیریت شهری مطرح می‌شود.» این روزنامه برای تأیید ادعای خود به این نکته استناد کرد که هیچ‌یک از مراجع رسمی و مرتبط، از جمله سازمان آتش‌نشانی و شرکت بهره‌برداری مترو، گزارشی درباره وقوع آب‌گرفتگی دریافت نکرده‌اند. از سوی دیگر، وجود برخی عناصر و نشانه‌ها در تصاویر که با وضعیت طبیعی یک ایستگاه متروی آب‌گرفته همخوانی ندارد، احتمال استفاده از هوش مصنوعی در تولید آن‌ها را مطرح می‌کند.
شاید در نگاه نخست، موضع روزنامه همشهری را بتوان نمونه‌ای از سوگیری تأییدی دانست؛ اینکه رسانه وابسته به شهرداری، واقعیت را به گونه‌ای روایت می‌کند که با باورها و منافع سازمانی‌اش سازگار باشد. اما ماجرا می‌تواند از این سطح فراتر برود و پرسش مهم‌تری را پیش روی ما بگذارد: در جهان پیچیده امروز که امکان تجربه مستقیم و مشاهده بی‌واسطه همه پدیده‌ها برای همگان وجود ندارد، واقعیت چگونه به رسمیت شناخته می‌شود؟ چه کسی یا نهادی مرجع تشخیص و تأیید آن است و تجربه زیسته شهروندان در این میان چه جایگاهی دارد؟
واقعیت مادی یک پدیده را نباید با معنایی که در عرصه عمومی به آن نسبت داده می‌شود یکی دانست. آب‌گرفتگی یک خیابان یا ایستگاه مترو، مستقل از روایت رسانه‌ها می‌تواند اتفاق بیفتد؛ اما اینکه وقوع آن چگونه اثبات یا انکار شود، کدام روایت از آن اعتبار پیدا کند و چه معنایی به آن نسبت داده شود، درون شبکه‌ای از مناسبات قدرت، دانش و ایدئولوژی شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی، واقعیت اجتماعی صرفاً بازتاب آن چیزی نیست که اتفاق افتاده، بلکه محصول رقابت روایت‌ها و سازوکارهایی است که برخی روایت‌ها را معتبر و برخی دیگر را نامعتبر می‌کنند.
از این منظر، استناد به نبود گزارش در مراجع رسمی یا تردید در اصالت تصاویر، صرفاً به معنای ارائه شواهدی برای رد یک خبر نیست؛ بلکه می‌تواند به بخشی از منازعه بر سر مرجعیت تعریف واقعیت تبدیل شود. پرسش این است که آیا نبود گزارش در یک نهاد رسمی لزوماً به معنای رخ ندادن یک حادثه است؟ و آیا تجربه و مشاهده شهروندان، در برابر روایت رسمی نهادهای مسئول، از اعتبار یکسانی برخوردار است؟
به این ترتیب، آب‌گرفتگی معابر تهران می‌تواند از یک پدیده طبیعی به موضوعی برای منازعه سیاسی و ایدئولوژیک تبدیل شود؛ منازعه‌ای که در آن، بارش باران به درون دستگاه مفهومی کارآمدی/ناکارآمدی مدیریت شهری پرتاب می‌شود و امکان صف‌آرایی نیروهای سیاسی موافق و مخالف را فراهم می‌آورد. در این میان، مسئله فقط این نیست که آیا معبری آب‌گرفته یا تصویری با هوش مصنوعی ساخته شده است؛ مسئله این است که چه کسی حق تعریف واقعیت شهر را دارد و تجربه زیسته شهروندان در برابر روایت رسمی حکمرانی شهری تا چه اندازه به رسمیت شناخته می‌شود.
*جامعه شناس سیاسی
