عطار و منطق گفت‌وگو؛ روایتی از نفی سرکوب در مسیر سلوک
به مناسبت روز بزرگداشت عطار نیشابوری، خانه اندیشمندان علوم انسانی ویدیویی از سخنرانی دکتر مهدی محبتی منتشر کرد که در آن به برخی آموزه‌های قابل توجه از آثار این شاعر و عارف ایرانی پرداخته شده است.
به گزارش فصل سوم، محبتی در ابتدای سخنان خود به نخستین نکته‌ای که می‌توان از عطار آموخت اشاره کرد و گفت: آنچه در آثار عطار دیده می‌شود، کنار گذاشتن نفی، مرگ و سرکوب است. به گفته او، اگر به حرکت مرغان در «منطق‌الطیر» دقت شود، روشن است که این مسیر نه با نفی و انکار و نه با سرکوب، بلکه با نوعی حرکت جمعی به سوی سیمرغ شکل می‌گیرد.
وی در ادامه «منطق گفت‌وگو» را دومین اصل مهم در اندیشه عطار دانست و تأکید کرد که هیچ شاعری در تاریخ ادبیات فارسی به اندازه عطار اهل گفت‌وگو نیست. به گفته او، آثار اصلی عطار از جمله «الهی‌نامه»، «مصیبت‌نامه» و «منطق‌الطیر» همگی بر پایه گفت‌وگو بنا شده‌اند.
او با اشاره به «منطق‌الطیر» توضیح داد که داستان با گفت‌وگوی مرغان آغاز می‌شود؛ جایی که پرندگان گرد هم می‌آیند تا برای خود سلطانی انتخاب کنند و درباره اینکه چه کسی شایسته رهبری است به بحث می‌پردازند. در ادامه نیز هدهد به عنوان راهبر وارد گفت‌وگو با دیگر پرندگان می‌شود و این دیالوگ‌ها در طول مسیر، چه میان مرغان و چه در مواجهه با سیمرغ، ادامه پیدا می‌کند. به گفته محبتی، در این روند هیچ‌کس صرفاً با اتکا به جایگاه خود سخن نمی‌گوید و دیگران را وادار به اطاعت نمی‌کند، بلکه حتی هدهد نیز ناچار است با استدلال و ارجاع، از جمله اشاره به نسبت خود با سلیمان، سخن خود را توجیه کند.
محبتی همچنین با اشاره به «الهی‌نامه» بیان کرد که در این اثر نیز گفت‌وگو نقش محوری دارد و شش فرزند به طور مداوم با پدر خود درباره خواسته‌هایشان وارد گفت‌وگو می‌شوند و درستی یا نادرستی آن‌ها را به بحث می‌گذارند. او افزود در «مصیبت‌نامه» نیز ساختار اثر بر گفت‌وگوی سالک با امور و موجودات مختلف استوار است؛ از انسان‌ها و پیامبران گرفته تا آسمان‌ها و مفاهیمی که سالک در مسیر خود با آن‌ها مواجه می‌شود.
این پژوهشگر ادبی در ادامه با طرح این پرسش که در سنت فکری و ادبی ایران کدام شاعر تا این اندازه به گفت‌وگو با مخاطب و مفاهیم مختلف پرداخته است، تأکید کرد که این ویژگی در آثار عطار کم‌نظیر است؛ به‌ویژه آنکه موضوعاتی چون عرفان، سلوک و فنا از دشوارترین و پیچیده‌ترین حوزه‌ها هستند.
به گفته محبتی، در حالی که در برخی تلقی‌های رایج از عرفان، گفت‌وگو جایگاهی ندارد و حتی از مرید انتظار می‌رود بی‌چون‌وچرا تسلیم باشد، عطار نشان می‌دهد که همین مفاهیم پیچیده نیز می‌توانند در بستر گفت‌وگو پیش بروند. او افزود در «مصیبت‌نامه»، سالک در مسیر خود با هر آنچه می‌جوید وارد گفت‌وگو می‌شود و در نهایت پس از نفی پیاپی، به خود بازمی‌گردد و با خویش مواجه می‌شود.
محبتی در پایان تأکید کرد که در نگاه عطار، گفت‌وگو ابزاری برای مکاشفه و خودشناسی است و می‌توان از این آموزه در دنیای امروز نیز بهره گرفت؛ به این معنا که در مواجهه با دیگران، فارغ از تفاوت‌ها، به جای سرکوب باید از مسیر گفت‌وگو وارد شد تا امکان یادگیری و فهم فراهم شود.
