بزرگداشت شیخ اشراق| فیلسوفی که با «حکمت نور» مسیر اندیشه اسلامی را دگرگون کرد

فصل سوم؛ امیرحسین اسماعیلی: هشتم مرداد در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران به نام شیخ شهاب‌الدین یحیی سهروردی، مشهور به «شیخ اشراق» و «شیخ شهید»، نام‌گذاری شده است؛ متفکری که با وجود عمر کوتاه خود، یکی از مهم‌ترین جریان‌های فلسفه اسلامی را بنیان گذاشت و آثارش تا امروز در حوزه‌های فلسفه، عرفان و الهیات اسلامی محل مطالعه و پژوهش است. هرچند نام او بیش از هر چیز با فلسفه شناخته می‌شود، اما آشنایی عمیق وی با فقه، اصول و علوم رایج عصر خود، جایگاه ویژه‌ای برای او در تاریخ اندیشه اسلامی رقم زده است.

از سهرورد تا حلب؛ زندگی فیلسوفی که به «شیخ شهید» مشهور شد

شیخ شهاب‌الدین یحیی بن حبش سهروردی در حدود سال ۵۴۹ هجری قمری در شهر سهرورد از توابع زنجان متولد شد. وی مقدمات علوم اسلامی را در زادگاه خود فرا گرفت و سپس برای ادامه تحصیل به مراکز علمی مهم آن روزگار رفت. از استادان شناخته‌شده او می‌توان به مجددالدین جیلی اشاره کرد که در منطق، فلسفه، فقه و اصول به تربیت وی پرداخت.

سهروردی پس از پایان تحصیلات، سال‌های متعددی را به سفر در شهرهای ایران، عراق، آناتولی و شام گذراند. این سفرها فرصتی برای گفت‌وگو با دانشمندان، عارفان و اندیشمندان عصر خود فراهم کرد و نقش مهمی در شکل‌گیری نظام فکری او داشت. آشنایی با سنت‌های مختلف فلسفی و عرفانی، بعدها در آثار وی به‌خوبی نمایان شد.

سرانجام سهروردی در شهر حلب مورد استقبال ملک ظاهر، فرزند صلاح‌الدین ایوبی، قرار گرفت. با این حال، دیدگاه‌های فلسفی و شیوه خاص بیان او با مخالفت گروهی از فقهای دربار روبه‌رو شد. این اختلافات سرانجام به صدور حکم قتل وی انجامید و سهروردی در سال ۵۸۷ هجری قمری، در حدود ۳۸ سالگی، جان خود را از دست داد. از آن زمان تاکنون، او در منابع تاریخی با لقب «شیخ شهید» نیز شناخته می‌شود.

بسیاری از پژوهشگران تاریخ فلسفه معتقدند راز ماندگاری سهروردی تنها در نوآوری فلسفی او نیست، بلکه در تلاش وی برای ایجاد پیوند میان عقل، شهود، عرفان و میراث حکمت ایران باستان نهفته است؛ رویکردی که او را از بسیاری از فیلسوفان پیش از خود متمایز می‌کند.

آثار ماندگار شیخ اشراق

مهم‌ترین اثر سهروردی، کتاب حکمةالاشراق است که به عنوان متن بنیادین مکتب اشراق شناخته می‌شود. افزون بر آن، آثاری مانند التلویحات، المشارع و المطارحات، المقاومات، هیاکل النور، اللمحات و رساله‌های تمثیلی و فارسی همچون عقل سرخ، آواز پر جبرئیل و صفیر سیمرغ از مهم‌ترین آثار او به شمار می‌روند.

ویژگی آثار سهروردی آن است که تنها به مباحث نظری محدود نمی‌شوند؛ او در بسیاری از نوشته‌های خود از زبان تمثیل، داستان و نماد بهره می‌گیرد تا مفاهیم عمیق فلسفی را بیان کند. همین ویژگی سبب شده آثار او علاوه بر فیلسوفان، در میان پژوهشگران عرفان، ادبیات فارسی و الهیات نیز جایگاه ویژه‌ای داشته باشد و طی قرن‌های گذشته بارها شرح و تفسیر شود.

مکتب اشراق؛ فلسفه‌ای بر پایه نور و شهود

سهروردی با تألیف حکمةالاشراق، مکتبی را بنیان نهاد که بعدها به «حکمت اشراق» شهرت یافت. در این مکتب، «نور» حقیقت بنیادین عالم هستی تلقی می‌شود و موجودات، مراتبی از ظهور و شدت نور به شمار می‌آیند. به باور سهروردی، دستیابی به حقیقت تنها از راه استدلال عقلی ممکن نیست، بلکه عقل باید با شهود، تهذیب نفس و تجربه معنوی همراه شود.

حکمت اشراق در واقع تلاشی برای جمع میان فلسفه مشائی ابن‌سینا، آموزه‌های افلاطونی، سنت عرفانی اسلام و عناصر حکمت ایران باستان است. این مکتب بعدها تأثیر چشمگیری بر فیلسوفانی همچون میر داماد، ملاصدرا و بسیاری از حکمای دوره صفوی گذاشت و به یکی از ارکان سنت فلسفی شیعه تبدیل شد.

جایگاه شیخ اشراق در فقه و اصول

برخلاف برخی برداشت‌های رایج، شیخ اشراق را نمی‌توان در شمار فقهای صاحب‌مکتب یا بنیان‌گذاران علم اصول فقه قرار داد. هرچند او همانند دیگر دانشمندان قرن ششم هجری، آموزش‌های منظم فقه و اصول را فراگرفت و در این علوم نیز تبحر داشت، اما آثار باقی‌مانده از وی نشان می‌دهد که حوزه اصلی فعالیت علمی او فلسفه، منطق، معرفت‌شناسی و الهیات بوده است و هیچ کتاب مستقلی در فقه یا اصول فقه از او بر جای نمانده است.

با این حال، نمی‌توان نقش غیرمستقیم اندیشه‌های سهروردی را در تحول فضای علمی حوزه‌های شیعی نادیده گرفت. تأکید او بر عقل، مراتب ادراک، شهود و تبیین فلسفی معرفت، بعدها در سنت فلسفی شیعه استمرار یافت و از طریق حکمت متعالیه ملاصدرا بر بخشی از فضای فکری حوزه‌های علمیه اثر گذاشت؛ فضایی که بسیاری از فقهای برجسته نیز در آن با فلسفه اسلامی آشنا بودند.

از همین رو، پژوهشگران فلسفه اسلامی معتقدند تأثیر سهروردی بر فقه و اصول، نه در قالب ارائه قواعد فقهی یا نظریه‌های اصولی، بلکه در تقویت مبانی عقلانی و فلسفی اندیشه اسلامی قابل ارزیابی است. این تأثیر بیشتر در شیوه استدلال، مباحث معرفت‌شناختی و نسبت عقل و وحی دیده می‌شود تا در استنباط مستقیم احکام شرعی.

از آنجا که حقوق ایران بر مبنای فقه امامیه شکل گرفته و بخشی از سنت اجتهادی شیعه در تعامل مستمر با فلسفه اسلامی رشد کرده است، میراث فکری سهروردی را می‌توان یکی از عناصر مؤثر در شکل‌گیری بستر نظری این سنت دانست؛ هرچند انتساب مستقیم قوانین یا قواعد حقوقی به آرای وی از نظر تاریخی و علمی قابل دفاع نیست.

امروز، پس از گذشت بیش از هشت قرن از شهادت شیخ اشراق، آثار او همچنان در دانشگاه‌ها، حوزه‌های علمیه و مراکز پژوهشی جهان اسلام تدریس می‌شود و نام او به عنوان یکی از برجسته‌ترین فیلسوفان تاریخ ایران و جهان اسلام، با نوآوری، عقل‌گرایی و حکمت اشراقی پیوند خورده است.

منابع: هانری کربن، تاریخ فلسفه اسلامی؛ سید حسین نصر، سه حکیم مسلمان؛ مجموعه آثار شیخ شهاب‌الدین سهروردی (تصحیح هانری کربن و سید حسین نصر)؛ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، مدخل «سهروردی»؛ Stanford Encyclopedia of Philosophy، مدخل Shihāb al-Dīn Yaḥyā Suhrawardī؛ Encyclopaedia Iranica، مدخل Suhrawardī.

انتهای پیام/