امروز زندگی کن، فردا پول بده
قسط روی قسط؛ تله بدهی خانوارها پشت رونق خرید اعتباری
ارزش بازار خرید اعتباری ایران طی سه سال، بر اساس برآوردهای منتشرشده، ۳۳ برابر شده است. بااین‌حال، پشت این رونق چشمگیر، نگرانی تازه‌ای درباره انباشت بدهی خانوارها و توان بازپرداخت اقساط شکل گرفته است.
فصل سوم، مهسا مشایخی: خرید امروز با پول فردا دیگر فقط یک شعار تبلیغاتی نیست. از تلفن همراه و لوازم خانگی گرفته تا پوشاک و کالاهای روزمره، بسیاری از خریدها را می‌توان در چند قسط انجام داد. پلتفرم‌های اعتباری مشتریان بیشتری جذب می‌کنند و دسترسی به تسهیلات آسان‌تر شده است، اما در اقتصادی که هزینه‌های زندگی به‌شدت افزایش یافته، این سهولت می‌تواند روی دیگری هم داشته باشد. اقساط کوچک وقتی روی هم جمع شوند، ممکن است بخش بزرگی از درآمد ماهانه را ببلعند و خانواده را برای پرداخت بدهی‌های گذشته به گرفتن اعتبار تازه سوق دهند. با وجود رشد سریع بازار، هنوز تصویر روشنی از میزان بدهی‌های انباشته و مشکلات بازپرداخت خانوارها در دسترس نیست.
بازاری که در سه سال ۳۳ برابر شد
خرید اقساطی که زمانی بیشتر به مسکن، خودرو و لوازم خانگی محدود بود، حالا به بسیاری از کالاها و خدمات روزمره رسیده است. دریافت اعتبار برای برخی خریدها تنها چند دقیقه زمان می‌برد و مصرف‌کننده می‌تواند بدون پرداخت کامل قیمت، کالای موردنیازش را تهیه کند.
بر اساس داده‌ها و برآوردهای منتشرشده از بازار خرید اعتباری ایران، ارزش اسمی این بازار از حدود ۴ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۱ به ۱۶ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۲، سپس ۵۸ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ و ۱۳۲ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ رسیده است. این ارقام از افزایش ۳۳ برابری ارزش برآوردی بازار طی سه سال حکایت دارند. البته این برآوردها مربوط به گردش مالی بازار هستند، نه مانده بدهی خانوارها. تورم، افزایش قیمت کالاها و گسترش شبکه فروشندگان نیز می‌توانند بخشی از این رشد را توضیح دهند.
اطلاعات منتشرشده از عملکرد پلتفرم‌ها نیز روند مشابهی را نشان می‌دهد. در پایان سال ۱۴۰۴ حدود ۱۳٫۵۵ میلیون حساب در اسنپ‌پی ثبت شده و تعداد کاربران دارای اعتبار این مجموعه به ۱۰٫۵۳ میلیون نفر رسیده است. ارزش سفارش‌های چهارقسطه آن نیز نسبت به سال قبل ۱۰۳ درصد افزایش یافته است. در همین دوره، حجم خرید اعتباری دیجی‌پی ۲۲۱ درصد رشد داشته و تعداد تراکنش‌های تارا در سال ۱۴۰۳ از ۲۰ میلیون مورد فراتر رفته است.
وام گرفتن آسان‌تر شده، بازپرداخت چطور؟
در کنار اسنپ‌پی و دیجی‌پی، مجموعه‌هایی مانند تارا، ازکی‌وام، لندو، قسطا، مانیسا و کیپا نیز در بازار اعتبار مصرفی فعالیت دارند. طبق داده‌های منتشرشده از صنعت لندتک ایران، حدود ۲۰ پلتفرم تسهیلات‌یار در دوره مورد بررسی بیش از ۶۷۰ هزار وام به ارزش تقریبی ۳۷ هزار میلیارد تومان پرداخت کرده‌اند. میانگین مبلغ هر وام حدود ۵۵ میلیون تومان گزارش شده است.
شبکه بانکی نیز سهم مهمی در تأمین مالی خانوارها دارد. داده‌های تسهیلات بانکی نشان می‌دهد در ده‌ماهه نخست سال ۱۴۰۴ حدود ۲ هزار و ۱۹۹ هزار میلیارد تومان تسهیلات به مصرف‌کنندگان نهایی اختصاص یافته که معادل ۲۵٫۹ درصد تسهیلات پرداختی بوده است. با احتساب اعتبارات کارتی، این سهم به ۲۶٫۷ درصد می‌رسد. البته همه این تسهیلات مربوط به خرید اقساطی نیست.
اما مسئله اصلی فقط حجم اعتبار پرداختی نیست. چه تعداد از خانوارها هم‌زمان به چند بانک یا پلتفرم بدهکارند و چه سهمی از درآمدشان صرف اقساط می‌شود؟ داده‌های عمومی پاسخ روشنی به این پرسش‌ها نمی‌دهند. برای نمونه، نرخ نکول شش‌ماهه لندو در گزارش سال ۱۴۰۰ معادل ۰٫۵ درصد اعلام شده بود، اما نمی‌توان این رقم قدیمی را به کل بازار یا شرایط کنونی تعمیم داد.
در واقع، اطلاعات نسبتاً زیادی درباره سرعت گسترش اعتبار وجود دارد، اما هنوز مشخص نیست چه تعداد از خانوارها در بازپرداخت تعهدات خود با مشکل مواجه شده‌اند.
وقتی اقساط کوچک به بدهی بزرگ تبدیل می‌شوند
جذابیت خرید اعتباری در تقسیم هزینه‌های بزرگ به چند پرداخت کوچک است. اما ممکن است خانوار هنگام هر خرید فقط مبلغ همان قسط را در نظر بگیرد و مجموع تعهدات خود را نادیده بگیرد.
فرض کنید خانواده‌ای ماهانه ۴۰ میلیون تومان درآمد قابل‌تصرف دارد و بابت وام بانکی، لوازم خانگی و خریدهای اعتباری در مجموع ۱۶ میلیون تومان قسط می‌پردازد. در این مثال فرضی، ۴۰ درصد درآمد خانواده پیش از پرداخت هزینه مسکن، خوراک و درمان صرف بدهی می‌شود. اگر درآمد کاهش یابد یا هزینه پیش‌بینی‌نشده‌ای ایجاد شود، خانواده ممکن است برای پرداخت اقساط گذشته به اعتبار تازه نیاز پیدا کند. تورم نیز این شرایط را دشوارتر کرده است. اگرچه تورم ارزش واقعی اقساط ثابت را کاهش می‌دهد، این موضوع لزوماً به نفع همه بدهکاران نیست. خانواری که درآمدش هم‌پای قیمت‌ها افزایش نمی‌یابد، ناچار است سهم بیشتری از حقوق خود را صرف نیازهای ضروری کند و ممکن است حتی در پرداخت اقساط ثابت نیز با مشکل مواجه شود.
تجربه آمریکا و افزایش فشار بدهی خانوار
تجربه آمریکا نشان می‌دهد گسترش اعتبار مصرفی می‌تواند در کنار مزایای خود، با مشکلات بازپرداخت نیز همراه باشد. بر اساس داده‌های فدرال‌رزرو نیویورک، مانده بدهی خانوارهای آمریکایی در پایان سه‌ماهه سوم سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۹٫۱ تریلیون دلار رسیده که ۱٫۲۸۵ تریلیون دلار آن مربوط به کارت‌های اعتباری بوده است. بخش عمده بدهی‌ها به وام مسکن و سایر تعهدات بلندمدت اختصاص دارد. در همین دوره، حدود ۵ درصد از مانده کل بدهی خانوارها در یکی از مراحل تأخیر بازپرداخت قرار داشته است.
در دوازده ماه منتهی به سپتامبر ۲۰۲۶ نیز حدود ۵۹۴ هزار درخواست قضایی برای رسیدگی به بدهی‌های شخصی و استفاده از سازوکارهای قانونی تسویه یا بازپرداخت ثبت شده است. تعداد این پرونده‌ها نسبت به دوره مشابه سال قبل ۱۱٫۴ درصد افزایش یافته است. البته این آمار به معنای ناتوانی قطعی همه متقاضیان در پرداخت بدهی یا صدور حکم نهایی نیست و نمی‌توان افزایش آن را مستقیماً به خرید اقساطی نسبت داد.
در بازار خرید اعتباری آمریکا، ارزش خریدهای چهارقسطه شش ارائه‌دهنده بزرگ از حدود ۲٫۲ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۹ به ۷۸٫۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده است. داده‌های نظرسنجی فدرال‌رزرو نیز نشان می‌دهد ۲۶ درصد استفاده‌کنندگان این خدمات دست‌کم یک پرداخت دیرهنگام داشته‌اند. این نسبت در میان کاربران با درآمد سالانه خانوادگی کمتر از ۲۵ هزار دلار، ۴۰ درصد و در گروه درآمدی ۱۰۰ هزار دلار و بیشتر، ۱۱ درصد بوده است.
همچنین ۲۰ درصد استفاده‌کنندگان برای خرید مواد غذایی یا سفارش غذا از اعتبار استفاده کرده‌اند و ۴۵ درصد از همین گروه گفته‌اند بدون این تسهیلات توان پرداخت هزینه خرید را نداشته‌اند. این یافته‌ها نشان می‌دهند استفاده از اعتبار در برخی خانوارها با محدودیت درآمد و دشواری بازپرداخت همراه است.
وام روی وام، خطری که دیده نمی‌شود
یکی از نگرانی‌های مهم بازار اعتبار، دریافت چند وام هم‌زمان است. بر اساس پژوهش‌های منتشرشده درباره بازار آمریکا، در سال ۲۰۲۲ حدود ۶۳ درصد استفاده‌کنندگان خرید اعتباری در مقطعی از سال چند وام هم‌زمان داشته‌اند و ۳۳ درصد نیز از بیش از یک ارائه‌دهنده اعتبار استفاده کرده بودند.
این مسئله برای ایران نیز اهمیت دارد. فردی ممکن است در یک پلتفرم خوش‌حساب باشد، اما هم‌زمان اقساط چند وام دیگر را بپردازد. اگر مجموع بدهی‌های او هنگام اعتبارسنجی لحاظ نشود، احتمال اعطای تسهیلات بیش از توان بازپرداخت افزایش می‌یابد.
در ایران اقداماتی برای ثبت اطلاعات اعتبارات غیربانکی انجام شده، اما اثربخشی آن به کامل بودن داده‌ها و استفاده از آن‌ها در تعیین سقف اعتبار بستگی دارد. بااین‌حال، رشد سریع بازار به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که کشور با بحران فراگیر نکول خانوارها مواجه شده است.
امروز زندگی کن، فردا پول بده
خرید اعتباری به‌خودی‌خود پدیده‌ای منفی نیست و می‌تواند فشار پرداخت یک‌جای هزینه‌ها را کاهش دهد. مشکل زمانی آغاز می‌شود که مجموع اقساط از توان مالی خانواده فراتر برود و اعتبار تازه به راهی برای پرداخت بدهی‌های گذشته تبدیل شود.
رشد سریع بازار ایران، در کنار تورم بالا، ضرورت یکپارچه‌سازی اطلاعات تسهیلات بانکی و غیربانکی، تعیین سقف اعتبار متناسب با درآمد قابل‌تصرف و انتشار منظم آمار معوقات را بیشتر کرده است. شفافیت سود و کارمزدها نیز می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر مصرف‌کنندگان کمک کند.
در نهایت، وام می‌تواند زمان پرداخت هزینه را تغییر دهد، اما نمی‌تواند برای همیشه فاصله میان درآمد و مخارج زندگی را جبران کند. خطر اصلی زمانی شکل می‌گیرد که خانواده برای پرداخت اقساط گذشته به بدهی تازه نیاز پیدا کند. در چنین وضعیتی، درآمد فردا پیشاپیش خرج شده و زندگی امروز به قسط بعدی وابسته می‌شود.
