هوش مصنوعی و ادله کارشناسی در دادرسی؛ فرصت‌ها، مخاطرات و مسئولیت‌ها
فراگیر شدن استفاده از هوش مصنوعی به زعم بسیاری از خبرگان حقوقی، صرفاً حوزه وکالت و قضاوت را به خود درگیر کرده اما داده‌های رسمی رسانه‌ای و حتی مواضع چهره‌های شاخص حقوقی به وضوح نشان می‌دهد که حالا این فناوری، حوزه کارشناسی را هم درگیر خود کرده است.
فصل سوم؛ در حوزه کارشناسی، ادله و مستندات موجود یکی از مهمترین محورهای تاثیرگذار بر هرگونه از آرای قضایی خواهد بود و در این راستا به نظر می‌رسد که هوش مصنوعی نیز در حال تعمیق کردن اثر خود بر این فرآیند است.
در این مسیر این مخاطرات حالا در جوامع توسعه یافته با انتقادها و نگرانی‌های زیادی روبرو شده است. در این خصوص قاضی جوانا اسمیت، در سخنرانی خود در کنفرانس کارشناسان رسمی باند سولون، به بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر فرایند ارائه ادله کارشناسی در نظام قضایی پرداخته و ضمن تشریح فرصت‌های ناشی از به‌کارگیری این فناوری، مخاطرات آن را از منظر استقلال کارشناسی، اعتبار ادله و مسئولیت حرفه‌ای کارشناسان مورد توجه قرار داد.
وی که پیش‌تر در مقام وکیل دادگستری در حوزه دعاوی مسئولیت حرفه‌ای و اختلافات تجاری فعالیت داشته و اکنون به‌عنوان قاضی در بخش دعاوی تجاری و اموال (BPD) به پرونده‌ها رسیدگی می‌کند، تأکید کرد که اعتبار نظر کارشناسی، بیش از هر چیز، به رعایت تکالیف بنیادین کارشناس در برابر دادگاه وابسته است.
به گفته وی، ظهور و توسعه سریع هوش مصنوعی، هیچ تغییری در این تکالیف ایجاد نکرده و اصولی همچون استقلال، بی‌طرفی، شفافیت و صلاحیت حرفه‌ای همچنان به قوت خود باقی هستند؛ بنابراین، مسئله اصلی ممنوعیت یا تجویز استفاده از هوش مصنوعی نیست، بلکه چگونگی استفاده مسئولانه، ایمن و منطبق با تعهدات قانونی و حرفه‌ای کارشناسان از این فناوری است.
توصیه شورای عدالت مدنی درباره استفاده از هوش مصنوعی
در این میان، گزارش اخیر شورای عدالت مدنی بریتانیا (Civil Justice Council – CJC) درباره «استفاده از هوش مصنوعی در تهیه اسناد قضایی» رویکرد این شورا را مبتنی بر ایجاد تعادل میان فرصت‌ها و مخاطرات هوش مصنوعی دانسته است.
به اعتقاد اسمیت، فناوری‌های هوش مصنوعی می‌توانند بهره‌وری را افزایش دهند، پردازش حجم گسترده‌ای از اطلاعات را تسهیل کنند، الگوهای پنهان در داده‌ها را شناسایی کرده و انتقال مطالب پیچیده را بهبود بخشند. بااین‌حال، سامانه‌های هوش مصنوعی مولد ممکن است اطلاعات کاملاً نادرست را با اطمینان ظاهری تولید کنند، منابع جعلی بسازند، زمینه و بافت اطلاعات را نادرست درک کنند یا تحلیل‌هایی اقناع‌کننده اما اشتباه ارائه دهند و حتی در برخی نظام‌های قضایی، مواردی از درج مطالب ساختگی تولیدشده توسط هوش مصنوعی در گزارش‌های کارشناسی مشاهده شده است.
یکی از مهمترین پیشنهادهای گزارش شورای عدالت مدنی، الزام به اعلام استفاده از هوش مصنوعی در گزارش کارشناسی، در مواردی است که این فناوری محتوای ماهوی گزارش را تولید کرده یا بر آن تأثیر گذاشته باشد.
این الزام صرفاً شامل مواردی نیست که هوش مصنوعی مستقیماً متن گزارش را تولید می‌کند، بلکه استفاده از آن در روش‌شناسی کارشناسی و تحلیل ماهوی موضوع را نیز دربرمی‌گیرد.
در مقابل، استفاده‌های صرفاً اداری، مانند سازمان‌دهی اسناد، مدیریت اطلاعات و برخی امور پشتیبانی، اصولاً مستلزم چنین اعلامی نخواهد بود؛ مشروط بر آنکه بر محتوای ماهوی نظر کارشناسی تأثیر نگذارد.
این پیشنهاد با توجه به نتایج مشورت عمومی شورای عدالت مدنی انگلیس، نظرات گروه کاری و راهنمای منتشرشده از سوی آکادمی کارشناسان (Academy of Experts) مطرح شده است.
همچنین پیشنهاد شده است راهنمای سال ۲۰۱۴ شورای عدالت مدنی درباره نحوه ارجاع امور به کارشناسان در دعاوی مدنی بازنگری شود تا ضوابط استفاده صحیح از هوش مصنوعی در آن گنجانده شود.
مخاطرات و مسئولیت‌های حرفه‌ای کارشناسان
بسیاری از نخبگان قضایی و حقوقی که در فرآیند اجرایی مشارکت دارند، مهمترین مخاطرات استفاده از هوش مصنوعی را توهم‌زایی یا تولید اطلاعات ساختگی (Hallucination)، نقض محرمانگی و سوءبرداشت‌های فنیف محوربندی می‌کنند.
بااین‌حال، از منظر حرفه‌ای، خطر اساسی‌تر، تضعیف قضاوت مستقل کارشناس و واگذاری فرآیند شکل‌گیری نظر تخصصی به هوش مصنوعی است؛ وضعیتی که می‌تواند به زوال استقلال و اعتبار کارشناسی منجر شود.
نبود آموزش کافی، ناآگاهی از محدودیت‌های ابزار و فقدان نظارت انسانی مؤثر نیز از دیگر مخاطرات مهم هستند.
وی تأکید کرد کارشناسانی که در قالب گروه‌های تخصصی فعالیت می‌کنند، باید از ابزارهای هوش مصنوعی مورد استفاده اعضای تیم و نحوه به‌کارگیری آن‌ها اطلاع داشته باشند. همچنین لازم است پروتکل مشخصی برای ثبت مراحل استفاده از هوش مصنوعی و آگاهی تمام اعضای تیم از ضرورت شفافیت در این زمینه تدوین شود.
اصل بنیادین در مواجهه با این مخاطرات، بازگشت به تکالیف حرفه‌ای کارشناس خواهد بود که عبارتست از: راستی‌آزمایی تمام گزاره‌های مکتوب و موجود، منابع و نتایج، پرهیز از پذیرش بی‌چون‌وچرای خروجی‌ها و ارائه نظر مستقل با بیان و استدلال شخصی.
بر این اساس چنانچه هوش مصنوعی در تولید یا شکل‌دهی محتوای ماهوی گزارش نقش داشته باشد، کارشناس باید علاوه بر موارد فوق، امکان بازتولید و اعتبارسنجی خروجی، وجود سوگیری در ابزار یا داده‌های آموزشی، فرض‌های پنهان، کفایت نظارت انسانی و احتمال ورود خطا یا اطلاعات ساختگی را بررسی کند.
همچنین باید اطمینان حاصل کند که نظرات بیان‌شده واقعاً متعلق به خود اوست، توانایی توضیح تک‌تک نتایج و استدلال‌های گزارش را دارد و می‌تواند تحت سوگند در دادگاه، نحوه دقیق استفاده از هوش مصنوعی را تشریح کند.
هوش مصنوعی کارشناس نیست
تمام مولفه‌های موجود نشان می‌دهد که هوش مصنوعی یک ابزار است، نه کارشناس و هرگز نباید جایگزین نظر تخصصی و قضاوت مستقل کارشناس شود.
مسئولیت نهایی محتوای گزارش، صحت اطلاعات، اعتبار روش‌شناسی و رعایت تکالیف حرفه‌ای همواره بر عهده شخص کارشناس باقی می‌ماند. شفافیت در اعلام استفاده، راستی‌آزمایی خروجی‌ها و حفظ استقلال قضاوت، سه تضمین اساسی برای صیانت از اعتبار ادله کارشناسی در عصر هوش مصنوعی هستند.
بر این اساس آینده متعلق به کارشناسانی است که ضمن شناخت ظرفیت‌ها و محدودیت‌های فناوری‌های نوین، تحولات آن را دنبال می‌کنند و با رویکردی سنجیده، متناسب و در موارد لازم شفاف، از هوش مصنوعی در راستای ایفای مهمترین تعهد خود، یعنی مسئولیت در برابر دادگاه، بهره می‌گیرند.
